Thủ tướng Qatar Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al-Thani dự kiến tới Tehran ngày 27/8 nhằm thúc đẩy nối lại ngoại giao giữa Mỹ và Iran, trong đó tự do hàng hải tại eo biển Hormuz là một trong những vấn đề trọng tâm. Dòng dầu qua tuyến hàng hải này gần đây chỉ khoảng 5 triệu thùng mỗi ngày, bằng một phần tư mức trước xung đột.
Chuyến thăm diễn ra khi giao tranh giữa Mỹ và Iran đã giảm đáng kể nhưng chưa có đột phá ngoại giao. Washington chuyển trọng tâm sang gây sức ép kinh tế với Tehran, trong khi hai bên tiếp tục bất đồng về tương lai của eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng quan trọng nối vùng Vịnh với thị trường thế giới.
Qatar là đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh nhưng đồng thời duy trì quan hệ với Iran. Doha đã nhiều lần đóng vai trò kênh liên lạc giữa hai bên và tham gia trực tiếp vào nỗ lực dẫn tới thỏa thuận ngừng bắn tháng 6.
Doha muốn đưa hai bên trở lại bàn đàm phán
Bộ Ngoại giao Qatar ngày 25/8 xác nhận nước này tiếp tục liên lạc với nhiều bên nhằm khuyến khích Mỹ và Iran quay lại con đường đàm phán. Doha cho rằng cuộc khủng hoảng cần được giải quyết bằng giải pháp chính trị và ngoại giao, đồng thời yêu cầu khôi phục tự do hàng hải tại Hormuz phù hợp luật pháp quốc tế.
Theo Reuters, trong chuyến thăm Tehran, Thủ tướng Qatar dự kiến thảo luận việc tiếp tục các nỗ lực trung gian, giảm căng thẳng và tạo điều kiện cho đối thoại. Qatar cũng muốn đưa hoạt động hàng hải tại Hormuz trở lại trạng thái trước ngày 28/2, thời điểm xung đột bùng phát.
Hai ngày trước chuyến đi, ông Sheikh Mohammed đã điện đàm với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Thông báo chính thức của Qatar cho biết hai bên trao đổi về các cuộc đàm phán Iran – Oman nhằm lập hành lang vận tải biển chung tạm thời qua Hormuz và một dự án xử lý nguy cơ hàng hải tại khu vực. Qatar tuyên bố ủng hộ một giải pháp bảo đảm tự do lưu thông trên biển và hướng tới thỏa thuận hòa bình bền vững hơn.
Tác động kinh tế lớn nhất hiện nằm ở lượng dầu qua eo biển. Theo dữ liệu theo dõi tàu mới nhất được Reuters dẫn, khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua Hormuz vào ngày 24/8, mức thấp nhất trong ba tháng. Trước khi chiến sự bắt đầu ngày 28/2, tuyến này vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu thô mỗi ngày. Như vậy, lưu lượng hiện tại chỉ bằng khoảng một phần tư, hay giảm khoảng 75% so với mức trước xung đột.
Tuy nhiên, cần phân biệt con số này với số lượng tàu.
Dữ liệu sơ bộ của Kpler được Reuters dẫn cho thấy ngày 25/8 chỉ có 5 tàu chở hàng hóa đi qua Hormuz, trong khi ngày trước đó là 4 tàu. Đây là số lượt tàu, không phải 5 triệu thùng dầu. Một số tàu cũng có thể tắt thiết bị phát tín hiệu nhận dạng trong quá trình di chuyển, nên số liệu theo dõi tàu có thể được điều chỉnh sau đó.
Việc dòng dầu giảm sâu khiến Hormuz tiếp tục là yếu tố quan trọng đối với giá năng lượng. Ngày 27/8, giá Brent giảm khoảng 0,7% xuống 87,24 USD/thùng, trong bối cảnh thị trường kỳ vọng các nỗ lực ngoại giao Qatar – Iran và Iran – Oman có thể giúp giảm nguy cơ gián đoạn nguồn cung.
Thông tin về kết quả đàm phán Iran – Oman hiện chưa thống nhất, vì vậy không nên viết rằng hai nước đã hoàn tất một thỏa thuận quản lý Hormuz.
Ngày 26/8, một phát ngôn viên Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran nói Tehran và Muscat đã đạt kết quả mà hai bên có thể chấp nhận về việc kiểm soát tuyến đường biển và phân chia nguồn thu. Nhưng một nguồn tin cấp cao Iran sau đó nói với Reuters rằng: “Một thỏa thuận với Oman về eo biển Hormuz chưa được hoàn tất.” Theo nguồn này, hai nước vẫn đang thảo luận các chi tiết của thỏa thuận. Thông tin chính thức từ Qatar ngày 25/8 cũng dùng cách diễn đạt “các cuộc đàm phán đang diễn ra” giữa Oman và Iran về một hành lang vận tải biển tạm thời, thay vì nói thỏa thuận đã hoàn thành.
Hành lang tạm thời cũng chưa đồng nghĩa Hormuz mở cửa hoàn toàn
Một điểm khác dễ gây nhầm là việc Iran và Oman tiến tới thống nhất tuyến đi tạm thời không đồng nghĩa eo biển sẽ lập tức trở lại điều kiện lưu thông trước chiến sự.
Các cuộc trao đổi hiện tập trung vào một hành lang vận tải tạm thời, trong khi những vấn đề lớn hơn như cách quản lý lâu dài, quyền kiểm soát, hoạt động hàng hải và các khoản thu liên quan vẫn đang được thương lượng.
Phía Iran tiếp tục gắn việc mở cửa hoàn toàn Hormuz với những yêu cầu đối với Mỹ liên quan thỏa thuận ngừng bắn tháng 6, các biện pháp phong tỏa và trừng phạt. Washington và Tehran vẫn chưa đạt đồng thuận về các vấn đề này. Vì vậy, một thỏa thuận kỹ thuật Iran – Oman về tuyến vận tải nếu được hoàn tất không tự động đồng nghĩa tranh chấp Mỹ – Iran đã được giải quyết.
Nguồn chính thức Qatar gọi văn kiện Mỹ – Iran đạt được hồi tháng 6 là một Memorandum of Understanding – MoU, trong đó có nội dung liên quan tự do hàng hải tại Hormuz. Qatar nhiều lần kêu gọi hai bên thực hiện những nội dung đã thống nhất trong khuôn khổ này.
Reuters cho biết MoU đã giúp tạo ra một giai đoạn ngừng bắn, nhưng sau đó bị đình trệ khi Washington và Tehran bất đồng về Hormuz. Về mặt pháp lý và ngoại giao, MoU không nên được gọi là một hiệp ước hòa bình toàn diện. Các nguồn công khai hiện không cho thấy văn kiện này đã giải quyết vĩnh viễn các vấn đề về trừng phạt, hàng hải hay quan hệ Mỹ – Iran. Do đó, chuyến đi của Thủ tướng Qatar nên được nhìn nhận là nỗ lực khôi phục tiến trình ngoại giao đã bị gián đoạn, chứ chưa phải bước thực thi một thỏa thuận hòa bình cuối cùng.
An toàn hàng hải vẫn là rủi ro lớn
Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho biết tính đến ngày 21/8 đã xác nhận 68 sự cố liên quan tình hình tại Hormuz và Trung Đông, với 19 thuyền viên thiệt mạng. IMO yêu cầu các bên bảo vệ tàu dân sự, thuyền viên và duy trì tự do hàng hải, đồng thời nhấn mạnh mọi hành động ảnh hưởng vận tải biển quốc tế phải tuân thủ luật pháp quốc tế.
Con số trên giải thích vì sao khôi phục Hormuz không chỉ là câu chuyện dầu mỏ. Nó còn liên quan chi phí bảo hiểm, vận chuyển, khả năng cung ứng LNG và hàng hóa của nhiều nền kinh tế vùng Vịnh.
Vai trò trung gian của Doha cũng gắn với lợi ích kinh tế của chính Qatar. Qatar là một trong những nhà xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới và phần lớn năng lượng xuất khẩu của nước này phải đi qua Hormuz. Reuters cho biết hoạt động xuất khẩu LNG của Qatar đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng kể từ khi tuyến hàng hải bị gián đoạn. Vì vậy, việc khôi phục tự do hàng hải vừa là mục tiêu ngoại giao khu vực, vừa có ý nghĩa trực tiếp với khả năng xuất khẩu năng lượng của Qatar.
Điểm đáng theo dõi sau chuyến thăm Tehran không phải chỉ là tuyên bố chính trị mà là ba kết quả cụ thể: Mỹ và Iran có trở lại đàm phán hay không; Iran và Oman có hoàn tất hành lang tạm thời hay không; và lưu lượng dầu qua Hormuz có thực sự phục hồi từ mức khoảng 5 triệu thùng/ngày hiện nay hay không.
