Nguồn thu ngân sách từ khu vực doanh nghiệp đang có mức độ tập trung đáng kể vào một nhóm doanh nghiệp quy mô lớn. Theo đại diện Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cấu trúc này góp phần tạo nguồn lực lớn cho ngân sách, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu mở rộng và duy trì cơ sở thu ổn định hơn trong dài hạn, nhất là khi một phần nguồn thu có liên quan chặt chẽ tới đất đai và thị trường bất động sản.
Phát biểu tại Lễ vinh danh VNTAX 2026 và tọa đàm “Kiến tạo nguồn lực tăng trưởng quốc gia: Vai trò của doanh nghiệp dẫn đầu trong kỷ nguyên mới” ngày 15/9, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI, cho rằng dữ liệu hiện nay cho thấy sức nặng của nguồn thu đang tập trung vào một nhóm doanh nghiệp dẫn đầu. Theo ông, nếu các doanh nghiệp đóng góp lớn gặp khó khăn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, nguồn thu ngân sách cũng có thể chịu tác động đáng kể.
Theo bảng xếp hạng VNTAX 200 năm 2026 do CafeF xây dựng, 200 doanh nghiệp có số thực nộp ngân sách lớn nhất trong năm tài chính 2025 đã đóng góp tổng cộng khoảng 989.300 tỷ đồng, tăng 25% so với kỳ xếp hạng trước. Riêng 20 doanh nghiệp đứng đầu đóng góp khoảng 614.000 tỷ đồng, tương đương gần 62% tổng số nộp của 200 doanh nghiệp trong danh sách.
Để đặt các con số này trong đúng bối cảnh, Bộ Tài chính cho biết tổng thu ngân sách nhà nước năm 2025 đạt khoảng 2.650,1 nghìn tỷ đồng, bằng 134,74% dự toán và tăng 30,3% so với năm 2024. Như vậy, tổng số tiền được ghi nhận từ nhóm VNTAX 200 tương đương hơn 37% tổng thu ngân sách cả nước năm đó.
Tuy nhiên, cần lưu ý VNTAX 200 là bảng xếp hạng do CafeF xây dựng và công bố, dựa trên dữ liệu về số thực nộp của doanh nghiệp; đây không phải báo cáo quyết toán ngân sách hoặc một bảng thống kê chính thức về mức độ phụ thuộc của ngân sách do Bộ Tài chính hay Kiểm toán Nhà nước ban hành. Vì vậy, số liệu này phù hợp để phản ánh mức độ tập trung trong nhóm doanh nghiệp nộp ngân sách lớn, nhưng không nên suy diễn thành kết luận rằng toàn bộ hệ thống ngân sách quốc gia “phụ thuộc” vào 200 doanh nghiệp này.
Một nội dung khác được ông Đậu Anh Tuấn lưu ý là vai trò lớn của nguồn thu liên quan đến đất đai và bất động sản. Theo đại diện VCCI, nguồn thu từ đất đai hiện đóng góp quan trọng cho nền kinh tế và ngân sách, nhưng về dài hạn cần được duy trì theo hướng ổn định. Ông cho rằng nếu thị trường bất động sản gặp trục trặc, ngân sách có thể phải đối mặt với những biến động lớn về nguồn thu.
Dữ liệu VNTAX cũng phần nào cho thấy đặc điểm này. Nhóm bất động sản – xây dựng nằm trong số những lĩnh vực có mức nộp ngân sách cao của bảng xếp hạng. Trong trường hợp doanh nghiệp đứng đầu VNTAX 200 năm nay, dữ liệu công bố còn cho thấy một tỷ trọng đáng kể trong tổng số nộp có liên quan đến các khoản về thuế nhà, đất và tiền thuê đất.
Tuy vậy, cụm từ “nguồn thu từ đất đai” không đồng nghĩa toàn bộ với thuế từ doanh nghiệp bất động sản. Các khoản thu ngân sách liên quan đất đai có thể phát sinh dưới nhiều hình thức khác nhau theo pháp luật về đất đai, thuế, phí và ngân sách. Vì thế, khi đánh giá mức độ bền vững của nguồn thu, cần phân biệt giữa khoản thu mang tính thường xuyên từ hoạt động sản xuất, kinh doanh với những khoản có thể biến động mạnh theo giao dịch, dự án, giá đất và chu kỳ của thị trường bất động sản.
Việc một số doanh nghiệp đóng góp ngân sách ở quy mô lớn không phải dấu hiệu bất thường hay hành vi có vấn đề về pháp lý. Ngược lại, số nộp lớn có thể phản ánh quy mô hoạt động, lợi nhuận, giao dịch và nghĩa vụ tài chính lớn của doanh nghiệp.
Điều mà nhận định của VCCI đặt ra là bài toán về tính đa dạng và bền vững của cơ sở thu ngân sách. Nếu nguồn thu tăng dựa quá nhiều vào một số doanh nghiệp, một số tài sản hoặc những lĩnh vực có tính chu kỳ cao, biến động bất lợi của các khu vực này có thể truyền dẫn nhanh sang thu ngân sách.
Định hướng mở rộng cơ sở thu và tăng tính bền vững cũng được thể hiện trong Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 về phát triển kinh tế nhà nước. Văn kiện đặt ra yêu cầu tạo và nuôi dưỡng nguồn thu, bao quát tốt hơn các nguồn thu và nâng cao tính bền vững của cơ cấu ngân sách. Đây là định hướng chính sách vĩ mô; không phải căn cứ để kết luận bất kỳ doanh nghiệp hoặc ngành nghề cụ thể nào đang gây rủi ro cho ngân sách.
