Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho biết ông đã trao đổi với Tổng thống Mỹ Donald Trump về khả năng thiết lập một cơ chế tạm ngừng các cuộc tấn công liên quan hạ tầng năng lượng giữa Nga và Ukraine. Tuy nhiên, đây hiện vẫn là một đề xuất ngoại giao đang được thảo luận, chưa phải thỏa thuận ngừng bắn từng phần đã được Moscow và Kyiv cùng chấp thuận.
Phát biểu sau cuộc gặp với ông Trump tại New York ngày 21/9, bên lề tuần lễ cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, Tổng thống Macron cho biết hai nhà lãnh đạo đã thảo luận về cuộc chiến Nga – Ukraine, nhu cầu tăng cường năng lực phòng thủ cho Kyiv và các sáng kiến nhằm đạt được một moratorium – cơ chế tạm ngừng – đối với những cuộc tấn công liên quan lĩnh vực năng lượng.
Theo ông Macron, Pháp và Mỹ cũng nhất trí về sự cần thiết phải giúp Ukraine nhanh chóng tăng cường năng lực đánh chặn tên lửa và UAV. Nhà lãnh đạo Pháp cho biết ông sẽ tiếp tục trao đổi đề xuất về hạ tầng năng lượng với Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy.
Reuters ngày 22/9 cho biết Tổng thống Zelenskyy dự kiến gặp ông Trump tại Liên Hợp Quốc để thúc đẩy một thỏa thuận ngừng tấn công hạ tầng năng lượng với Nga. Sau cuộc điện đàm với ông Trump trước đó, ông Zelenskyy mới mô tả tình hình là có “động lực ngoại giao” và xuất hiện các “ý tưởng về những bước giảm leo thang”. Reuters đồng thời lưu ý Nga chưa phát tín hiệu rằng Moscow muốn tạm dừng cuộc chiến trên không.
Ông Zelenskyy cho rằng hạ tầng năng lượng, cơ sở hạ tầng trọng yếu và hoạt động xuất khẩu lương thực của Ukraine cần ngừng trở thành mục tiêu của Nga; nếu điều đó xảy ra, Kyiv có thể thực hiện các bước giảm leo thang tương ứng. Cách diễn đạt này cho thấy nội dung vẫn đang ở mức đề xuất có điều kiện, chưa phải cam kết song phương đã hoàn tất.
Tuy nhiên, Reuters ngày 15/9 lưu ý cả Nga lẫn Ukraine khi đó đều chưa xác nhận một thỏa thuận như ông Trump mô tả. Các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng cũng tiếp tục: Nga tấn công các mục tiêu tại Ukraine, trong khi Ukraine thông báo tiếp tục đánh một nhà máy lọc dầu của Nga.
Điện Kremlin khi đó gọi đề xuất của ông Trump về một lệnh tạm ngừng tấn công lẫn nhau vào hạ tầng năng lượng là một “ý tưởng rất tốt”, nhưng đồng thời đưa ra thêm các yêu cầu liên quan an toàn vận tải biển và việc dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với Nga.
Do vậy, không nên lấy phát biểu trước đó của ông Trump để viết rằng “Nga và Ukraine đã ký hoặc đạt thỏa thuận ngừng tấn công năng lượng”. Chính diễn biến ngoại giao ngày 21–22/9 cho thấy các bên vẫn đang thảo luận về cách hình thành một cơ chế như vậy.
Ngay cả nếu Nga và Ukraine sau này thống nhất một lệnh tạm ngừng đối với các mục tiêu năng lượng, phạm vi này vẫn hẹp hơn nhiều so với một lệnh ngừng bắn toàn diện.
Một cơ chế như vậy có thể chỉ giới hạn việc sử dụng tên lửa, UAV hoặc các phương tiện khác nhằm vào nhà máy điện, mạng lưới điện, cơ sở dầu khí, nhà máy lọc dầu hoặc những hạng mục năng lượng khác được các bên xác định. Giao tranh trên bộ, các hoạt động quân sự khác và việc tấn công những mục tiêu quân sự ngoài phạm vi thỏa thuận có thể vẫn tiếp tục nếu văn bản không quy định khác.
Theo Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC), hạ tầng cung cấp điện, nhiên liệu và khí đốt cho dân thường về nguyên tắc là đối tượng dân sự và được bảo vệ khỏi các cuộc tấn công. Một cơ sở chỉ có thể trở thành mục tiêu quân sự nếu, trong hoàn cảnh cụ thể, nó có đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự và việc phá hủy hoặc vô hiệu hóa nó mang lại lợi thế quân sự xác định.
Ngay cả đối với một công trình được sử dụng đồng thời cho mục đích dân sự và quân sự, bên tiến hành tấn công vẫn phải xem xét thiệt hại dự kiến đối với dân thường, tuân thủ nguyên tắc tương xứng và thực hiện những biện pháp phòng ngừa khả thi. ICRC cũng nhấn mạnh không thể mặc nhiên coi toàn bộ mạng lưới năng lượng của một quốc gia là mục tiêu quân sự.
Do đó, nếu đạt được, một cơ chế tạm ngừng tấn công năng lượng sẽ chủ yếu có ý nghĩa như một biện pháp giảm leo thang bổ sung, chứ không thay thế các nghĩa vụ hiện hữu của các bên theo luật nhân đạo quốc tế.
Tổng thống Macron trước đó cho biết việc hạ tầng năng lượng tại cả Nga và Ukraine bị phá hủy đã góp phần gây sức ép lên thị trường nhiên liệu trong bối cảnh nguồn cung năng lượng toàn cầu đồng thời chịu ảnh hưởng từ các cuộc xung đột khác. Pháp cũng đang ưu tiên hỗ trợ hệ thống năng lượng Ukraine trước mùa đông. Về phía Ukraine, Reuters cho biết Kyiv lo ngại Nga sẽ tăng cường tấn công các cơ sở điện và sưởi ấm khi mùa đông tới. Đồng thời, các cuộc tấn công UAV của Ukraine vào nhà máy lọc dầu của Nga cũng đã làm hư hại năng lực chế biến dầu và trở thành một vấn đề được Washington quan tâm trong bối cảnh giá nhiên liệu quốc tế tăng cao.
Điều này giải thích vì sao một thỏa thuận hạn chế đánh hạ tầng năng lượng có thể được xem như bước giảm leo thang dễ tiếp cận hơn so với việc giải quyết ngay các vấn đề lớn hơn như lãnh thổ, bảo đảm an ninh hoặc một thỏa thuận hòa bình cuối cùng.
