Việt Nam đang xây dựng một đạo luật chuyên ngành để điều chỉnh thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, với các quy định từ tổ chức giao dịch, thanh toán bù trừ, ký quỹ đến giám sát và quản trị rủi ro. Dự thảo gồm 8 chương, 54 điều, nhưng hiện vẫn trong quá trình hoàn thiện và chưa có hiệu lực pháp luật.
Sáng 22/9/2026, tại Phiên họp thứ 6, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Tờ trình của Chính phủ do Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn trình bày xác định việc xây dựng luật riêng nhằm tạo một khuôn khổ pháp lý đầy đủ hơn cho thị trường, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro do biến động giá hàng hóa.
Khung hiện hành được hình thành từ Luật Thương mại 2005, Nghị định 158/2006/NĐ-CP về mua bán hàng hóa qua Sở Giao dịch hàng hóa và Nghị định 51/2018/NĐ-CP sửa đổi một số quy định của Nghị định 158. Các văn bản này đã tạo cơ sở pháp lý cho việc thành lập sở giao dịch, tổ chức giao dịch và hoạt động của các thành viên thị trường. Tuy nhiên, Bộ Công Thương đánh giá Luật Thương mại mới đặt ra những nguyên tắc cơ bản, trong khi sự phát triển của thị trường làm xuất hiện nhu cầu pháp lý sâu hơn đối với thanh toán bù trừ, ký quỹ, quản trị rủi ro đối tác, giám sát giao dịch và kết nối quốc tế. Vì vậy, dự án hiện nay không đơn thuần sửa một nghị định mà hướng tới xây dựng một luật chuyên ngành riêng.
Dự án luật đã được bổ sung vào Chương trình lập pháp năm 2026 theo Nghị quyết 119/2026/UBTVQH15 ngày 6/2/2026 và dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI xem xét tại Kỳ họp thứ 2.
Theo hồ sơ được trình ngày 22/9, dự thảo Luật tập trung vào năm nhóm vấn đề lớn: xác định phạm vi của thị trường hàng hóa phái sinh và phân định với phái sinh tài chính; tổ chức và vận hành thị trường; thanh toán, ký quỹ và quản trị rủi ro; phát triển và kết nối thị trường; cùng cơ chế quản lý, giám sát của Nhà nước.
Dự thảo đồng thời thiết lập các lớp kiểm soát từ giám sát giao dịch, cảnh báo sớm, yêu cầu bổ sung ký quỹ đến xử lý trường hợp thành viên mất khả năng thanh toán. Cơ chế phục hồi và biện pháp can thiệp khẩn cấp cũng được đặt ra nhằm hạn chế nguy cơ một sự cố riêng lẻ lan sang toàn hệ thống. Một ranh giới pháp lý đang được Ủy ban Thường vụ Quốc hội yêu cầu làm rõ là phạm vi giữa hàng hóa phái sinh, chứng khoán phái sinh và những công cụ tài chính phái sinh thuộc hoạt động ngân hàng.
Theo phương án đang được xây dựng, luật mới điều chỉnh giao dịch hàng hóa phái sinh trên Sở Giao dịch hàng hóa và một số giao dịch trên thị trường phi tập trung thuộc phạm vi luật. Trong khi đó, chứng khoán phái sinh và các công cụ tài chính thuộc phạm vi pháp luật về chứng khoán, ngân hàng hoặc luật chuyên ngành khác phải tiếp tục được phân định riêng. Đối với giao dịch phái sinh, nghĩa vụ giữa các bên có thể thay đổi liên tục theo giá thị trường. Vì vậy, dự thảo xây dựng cơ chế ký quỹ và thanh toán bù trừ nhằm hạn chế tình trạng một thành viên không thực hiện được nghĩa vụ kéo theo rủi ro cho các thành viên khác.
Theo phương án trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dự thảo quy định rõ hơn vai trò của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các loại thành viên; đồng thời chuẩn hóa quy trình niêm yết, giao dịch, bù trừ và ký quỹ. Dự thảo dự kiến có 9 thủ tục hành chính, trong đó 6 thủ tục được kế thừa và 3 thủ tục mới liên quan Trung tâm thanh toán bù trừ. Đây vẫn là thiết kế của dự thảo và có thể tiếp tục thay đổi trong quá trình Quốc hội xem xét, chỉnh lý.
Chính phủ đặt trọng tâm của thị trường vào mối liên hệ với hàng hóa cơ sở và hoạt động sản xuất thực. Việt Nam có nhiều nhóm hàng hóa chịu biến động giá quốc tế mạnh như nông sản, năng lượng, kim loại và nguyên liệu phục vụ xuất nhập khẩu. Cơ chế phái sinh có thể cho phép người sản xuất hoặc doanh nghiệp xác lập trước một mức giá hoặc cơ chế giá để giảm tác động khi thị trường thay đổi mạnh. Dự thảo vì vậy hướng tới phát triển các sản phẩm dựa trên những hàng hóa Việt Nam có thế mạnh, nhất là nông sản, đồng thời gắn giao dịch tài chính với tiêu chuẩn hàng hóa, hệ thống kho, kiểm định, chứng thư kho, giao nhận và logistics. Cơ quan thẩm tra coi đây là điều kiện quan trọng để thị trường phái sinh không tách rời thị trường hàng hóa vật chất.
Dù cơ bản đồng tình với sự cần thiết của luật mới, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng dự thảo cần được đánh giá thêm về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng chống rửa tiền và nguồn lực thực thi. Điểm này đặc biệt đáng chú ý khi dự thảo hướng tới khả năng kết nối thị trường Việt Nam với các sở giao dịch và thị trường quốc tế. Việc dòng tiền, ký quỹ hoặc nghĩa vụ thanh toán có yếu tố xuyên biên giới có thể phát sinh những vấn đề không chỉ thuộc pháp luật thương mại mà còn liên quan quản lý ngoại hối, ngân hàng và phòng chống rửa tiền. Vì vậy, không nên hiểu việc luật mới khuyến khích “liên thông quốc tế” là doanh nghiệp hoặc nhà đầu tư sẽ được tự do chuyển tiền, ký quỹ hay giao dịch ở nước ngoài ngoài các quy định hiện hành. Cơ chế cụ thể còn phải được dự thảo luật và các văn bản liên quan tiếp tục hoàn thiện.
































































































