Hệ thống ATM báo giá hơn 607 tỷ, trúng thầu hơn 401 tỷ: Chênh 205,5 tỷ chưa thể gọi là “thất thoát”

Thanh tra Chính phủ xác định việc lập tổng mức đầu tư Dự án Trung tâm Kiểm soát không lưu Hồ Chí Minh (ATCC/HCM) của Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam – VATM tồn tại nhiều bất cập về cơ sở xác định chi phí. Riêng hệ thống tự động quản lý không lưu ATM được tính theo báo giá khoảng 24 triệu USD, tương đương 607,2 tỷ đồng, trong khi giá trúng thầu sau đó là 401,661 tỷ đồng. Chênh lệch tuyệt đối khoảng 205,539 tỷ đồng, tương đương giảm 33,85% so với mức báo giá. Tuy nhiên, kết luận thanh tra không xác định 205,5 tỷ đồng này là tiền Nhà nước bị thất thoát, cũng không yêu cầu thu hồi số tiền tương ứng; vấn đề được cơ quan thanh tra chỉ ra nằm ở chất lượng và căn cứ lập tổng mức đầu tư, dự toán thiết bị và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan.

Ngày 27/8/2026, Thanh tra Chính phủ ban hành Thông báo Kết luận thanh tra số 3082/TB-TTCP về việc chấp hành quy định pháp luật trong quản lý, sử dụng vốn và tài sản tại Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam. Văn bản được công bố trên Cổng thông tin Thanh tra Chính phủ ngày 28/8.

Phạm vi thanh tra bao gồm VATM, các ban quản lý dự án, đơn vị trực thuộc, Công ty TNHH Kỹ thuật Quản lý bay – ATTECH và 14 trong tổng số 193 dự án đầu tư được lựa chọn kiểm tra.

Một trong những dự án được chú ý nhiều nhất là Trung tâm Kiểm soát không lưu Hồ Chí Minh – ATCC/HCM, có tổng mức đầu tư được VATM công bố khoảng: 1.495,639 tỷ đồng.

Đây là công trình hạ tầng hàng không có vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động điều hành bay ở khu vực phía Nam và việc tổ chức lại hệ thống kiểm soát không lưu để đáp ứng sự gia tăng lưu lượng, cũng như khai thác đồng bộ với sân bay Long Thành.

Vì vậy, những vấn đề về cơ sở xác định tổng mức đầu tư tại dự án không chỉ là câu chuyện chênh lệch giá mua thiết bị, mà còn liên quan trực tiếp tới nguyên tắc quản lý vốn tại một doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước hoạt động trong lĩnh vực bảo đảm an toàn bay.

Theo kết luận thanh tra được Tuổi Trẻ dẫn lại, trong quá trình xác định tổng mức đầu tư ATCC/HCM, VATM sử dụng báo giá đối với hệ thống tự động quản lý không lưu – ATM khoảng: 24 triệu USD. Phần chú thích của kết luận xác định báo giá này do THALES cung cấp và được quy đổi thành: 607,2 tỷ đồng. Sau khi tổ chức lựa chọn nhà thầu, giá trúng thầu được kết luận thanh tra ghi nhận là: 401,661 tỷ đồng, tương ứng hơn 14 triệu euro. Chênh lệch là: 607,2 – 401,661 = 205,539 tỷ đồng. Nếu lấy mức báo giá làm cơ sở so sánh: 205,539 / 607,2 = 33,85%.

Do đó, cách nói “giảm khoảng 33%” trong kết luận thanh tra là cách làm tròn. Nếu cần trình bày chính xác về số học, mức giảm vào khoảng 33,9%. Xét trong tổng mức đầu tư toàn dự án khoảng 1.495,639 tỷ đồng:

  • mức báo giá ATM 607,2 tỷ đồng tương đương khoảng 40,6% tổng mức đầu tư dự án;

  • giá trúng thầu 401,661 tỷ đồng tương đương khoảng 26,9%;

  • phần chênh 205,539 tỷ đồng tương đương khoảng 13,7% tổng mức đầu tư ban đầu.

Đây là tỷ lệ đủ lớn để cơ quan thanh tra đặt vấn đề về độ sát của cơ sở lập chi phí. Có ít nhất ba khái niệm khác nhau: Báo giá dùng để lập chi phí là dữ liệu đầu vào nhằm xác định hoặc khái toán chi phí dự kiến. Giá trúng thầu là mức giá được xác lập sau quá trình lựa chọn nhà thầu.

Thiệt hại hoặc thất thoát là hậu quả tài sản phải được cơ quan có thẩm quyền xác định trên cơ sở số tiền thực tế bị chi sai, mất, không thu hồi được hoặc hậu quả kinh tế cụ thể. Do đó: 607,2 tỷ – 401,661 tỷ = 205,539 tỷ đồng chỉ chứng minh rằng mức giá trúng thầu thấp hơn mức báo giá được sử dụng trước đó.

Phép trừ này không tự động chứng minh VATM đã chi thừa 205,5 tỷ đồng, bởi số tiền hợp đồng thực tế được ký ở mức thấp hơn. Thanh tra Chính phủ cũng không kiến nghị thu hồi 205,5 tỷ đồng từ riêng hệ thống ATM.

Trong một cuộc đấu thầu có cạnh tranh, việc giá trúng thầu thấp hơn giá dự kiến là hiện tượng bình thường, thậm chí có thể phản ánh hiệu quả của quá trình lựa chọn nhà thầu. Do đó, bản thân việc: 607 tỷ đồng → 401 tỷ đồng không phải hành vi vi phạm pháp luật. Điểm mà Thanh tra Chính phủ xác định có vấn đề nằm ở cách hình thành con số ban đầu.

Kết luận nêu một số hạng mục xây lắp, thiết bị của ATCC/HCM được xác định dựa trên báo giá nhưng chưa căn cứ đầy đủ vào khối lượng công việc và đơn giá. Một số thiết bị chỉ có báo giá của doanh nghiệp thương mại, không phải nhà sản xuất; một số thiết bị chuyên ngành quản lý bay không có đủ số báo giá cần thiết để so sánh, lựa chọn. VATM cũng bị xác định chưa lựa chọn mức giá phù hợp giữa các báo giá của nhà sản xuất và nhà cung ứng khi phê duyệt tổng mức đầu tư.

Như vậy, giá trúng thầu thấp chỉ là một dữ kiện hậu kiểm cho thấy mức giá trước đó có khoảng cách lớn với kết quả cạnh tranh thực tế.

Sai phạm pháp lý mà cơ quan thanh tra nhấn mạnh là căn cứ, phương pháp và chất lượng lập tổng mức đầu tư, không phải “nhà thầu bỏ giá thấp”.

Khoản 1 Điều 132 Luật Xây dựng quy định nguyên tắc quản lý chi phí đầu tư xây dựng: chi phí phải được tính đúng, tính đủ theo từng dự án, công trình, gói thầu; phù hợp yêu cầu thiết kế, điều kiện xây dựng và mặt bằng giá thị trường. Đây chính là căn cứ pháp lý được Thanh tra Chính phủ sử dụng khi đánh giá việc lập chi phí tại ATCC/HCM.

Cơ quan thanh tra kết luận việc sử dụng những báo giá không phù hợp hoặc có mức cao đáng kể so với kết quả lựa chọn nhà thầu làm căn cứ xác định tổng mức đầu tư chưa bảo đảm nguyên tắc chi phí đầu tư xây dựng phù hợp với mặt bằng giá thị trường, vi phạm khoản 1 Điều 132 Luật Xây dựng.

Nói cách khác, pháp luật không cấm sử dụng báo giá.

Điều bị đặt vấn đề là sử dụng báo giá như thế nào, có đủ cơ sở so sánh không và con số cuối cùng có phản ánh hợp lý nhu cầu thiết kế cùng mặt bằng giá thị trường hay không.

Thanh tra Chính phủ xác định dự toán chi phí thiết bị chuyên ngành quản lý bay của ATCC/HCM được lập ở mức: 807,916 tỷ đồng. Khoản này được hình thành dựa trên báo giá của từng hệ thống, nhưng không được xác định đầy đủ từ:

  • khối lượng;

  • số lượng;

  • chủng loại thiết bị theo thiết kế;

  • danh mục thiết bị của dự án;

  • giá mua tương ứng.

Sau đấu thầu, tổng giá trúng thầu của nhóm thiết bị này thấp hơn khoảng 29% so với dự toán được phê duyệt.

Nghị định 10/2021/NĐ-CP về quản lý chi phí đầu tư xây dựng quy định chi phí mua sắm thiết bị phải được xác định theo khối lượng, số lượng, chủng loại từ thiết kế, danh mục thiết bị của dự án được duyệt và giá mua tương ứng.

Vì vậy, việc chỉ gom báo giá từng hệ thống rồi hình thành dự toán mà không xuất phát đầy đủ từ cấu hình thiết kế và khối lượng thiết bị là vấn đề về phương pháp lập chi phí, không đơn thuần là “ước lượng chưa sát”.

Một ví dụ khác khiến kết luận của Thanh tra mạnh hơn là hệ thống chuyển mạch thoại VCCS. Giá được dùng để xác định tổng mức đầu tư là: 2.895.955 euro. Trong khi đó, giá trúng thầu sau này chỉ: 1.599.574,93 euro. Chênh lệch khoảng 1,296 triệu euro, tương đương giảm gần 44–45%. Đáng chú ý hơn, báo giá VCCS được sử dụng đã hết hiệu lực từ ngày 15/3/2021, nhưng VATM vẫn dùng để xác định tổng mức đầu tư khi dự án được phê duyệt sau đó.

Cần lưu ý một chi tiết: nguồn công khai xác định rõ báo giá VCCS đã hết hiệu lực. Không nên tự động viết rằng báo giá ATM 24 triệu USD cũng hết hiệu lực, nếu không có tài liệu chứng minh riêng. Đây là khác biệt nhỏ về câu chữ nhưng quan trọng về độ chính xác. VATM xác nhận ngày 28/8/2024 đã ký hợp đồng Gói thầu số 18: “Cung cấp, lắp đặt hệ thống tự động quản lý không lưu ATM” với nhà thầu INDRA. VATM mô tả đây là “trái tim” của dự án ATCC/HCM, bởi hệ thống có nhiệm vụ xử lý, tích hợp và hiển thị dữ liệu để kiểm soát viên điều hành hoạt động bay. Điều này cũng cho thấy hai mức giá 607,2 và 401,661 tỷ nằm ở hai giai đoạn rất khác nhau của vòng đời dự án:

  • báo giá phục vụ giai đoạn xác định tổng mức đầu tư;

  • kết quả đấu thầu hình thành nhiều năm sau trong điều kiện hồ sơ mời thầu, thị trường nhà cung cấp và cạnh tranh cụ thể.

Do đó, khi phân tích chênh lệch, cần bám vào kết luận của Thanh tra Chính phủ thay vì tự suy luận rằng toàn bộ 205,5 tỷ là “phần giá bị thổi lên có chủ ý”. Kết luận thanh tra đặt vấn đề về cơ sở lập giá, nhưng nguồn công khai hiện chưa kết luận có hành vi thông đồng, nâng khống hay chiếm đoạt liên quan riêng tới gói ATM.

Báo giá 24 triệu USD được xác định là của THALES; nhà thầu trúng gói ATM sau này là INDRA. Để đưa ra các kết luận đó cần so sánh:

  • cấu hình kỹ thuật;

  • số lượng máy chủ, trạm làm việc;

  • phạm vi phần mềm;

  • bản quyền;

  • dịch vụ tích hợp;

  • bảo hành;

  • đào tạo;

  • vận chuyển;

  • thuế;

  • thời hạn hợp đồng;

  • điều kiện thanh toán;

  • tỷ giá;

  • và các thay đổi kỹ thuật giữa thời điểm báo giá và đấu thầu.

Thanh tra Chính phủ dùng kết quả đấu thầu như một dữ liệu cho thấy báo giá làm cơ sở tổng mức đầu tư cao đáng kể, nhưng không công bố kết luận rằng doanh nghiệp báo giá ban đầu đã thực hiện hành vi vi phạm. Các vấn đề của ATCC/HCM không giới hạn ở giá thiết bị.

VATM phê duyệt dự án ngày 30/6/2021 dựa trên các chỉ tiêu của Giấy phép quy hoạch số 104/GPQH ngày 27/12/2017. Tuy nhiên, theo Thanh tra Chính phủ, giấy phép này đã hết hiệu lực từ ngày: 27/12/2019. Diện tích dự án khi phê duyệt là: 54.716,5 m², thấp hơn: 4.130 m² so với diện tích 58.846,5 m² tại quy hoạch chi tiết xây dựng tỷ lệ 1/500.

Mặc dù ranh giới thực tế đã thay đổi do một phần đất được thu hồi phục vụ mở rộng đường Phan Thúc Duyện, quy hoạch chi tiết chưa được điều chỉnh tương ứng nhưng hồ sơ thẩm định vẫn đánh giá dự án phù hợp quy hoạch. Đây là một lớp vi phạm khác với vấn đề giá ATM. Vì vậy, không nên gom toàn bộ kết luận về ATCC/HCM thành câu duy nhất “dự án bị đội giá”. Thanh tra Chính phủ còn xác định đơn vị tư vấn AEC chưa khảo sát và dự báo đầy đủ nhu cầu kỹ thuật cũng như mức độ gia tăng mật độ bay.

Trong quá trình thực hiện, dự án phải điều chỉnh:

  • các trạm VHF tại Buôn Ma Thuột và Liên Khương;

  • tăng số đầu cuối VCCS;

  • bổ sung hệ thống cấu hình kép;

  • bổ sung đồng hồ GPS;

  • bổ sung cột anten;

  • thay đổi công nghệ tổng đài;

  • tăng số kênh ghi âm.

Thanh tra đánh giá chất lượng khảo sát, dự báo và lập dự án chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu kỹ thuật, dẫn đến phải thay đổi quy mô và chi phí trong quá trình triển khai. VATM đã ba lần điều chỉnh, bổ sung quy mô dự án. Nhưng đến ngày 31/12/2025, tổng mức đầu tư vẫn chưa được điều chỉnh tương ứng. Theo nguồn dẫn kết luận thanh tra, đến cuối tháng 3/2026 tình trạng này vẫn chưa được xử lý đầy đủ; giá trị các hạng mục điều chỉnh, bổ sung sau bù trừ tăng – giảm hơn 39 tỷ đồng.

Điều đó cho thấy bài toán quản lý chi phí tại dự án không chỉ là “giá ban đầu quá cao” mà đồng thời có hiện tượng nhu cầu kỹ thuật ban đầu dự báo chưa đủ, dẫn tới phải bổ sung trong quá trình thực hiện.

Thông tin thanh tra chủ yếu tập trung vào giai đoạn xác định tổng mức đầu tư và dự toán, chứ không công bố kết luận rằng quá trình lựa chọn nhà thầu gói ATM đã vi phạm vì giá trúng thầu thấp. Một cuộc đấu thầu có giá trúng thấp hơn dự toán có thể xảy ra vì:

  • cạnh tranh giữa nhà cung cấp;

  • giá công nghệ giảm theo thời gian;

  • cấu hình được tối ưu;

  • điều kiện thương mại tốt hơn;

  • biến động tỷ giá;

  • chiến lược giá của nhà thầu.

Do vậy, chênh lệch lớn là dấu hiệu để đánh giá lại chất lượng lập dự toán, chứ không tự tạo ra vi phạm đấu thầu. Nếu không phân biệt hai giai đoạn này, người đọc rất dễ hiểu nhầm rằng “giá trúng thầu thấp chứng minh có gian lận trong cuộc thầu”, trong khi kết luận công khai hiện không nói như vậy. Sau thanh tra, Bộ Xây dựng, VATM, các đơn vị trực thuộc và ATTECH được yêu cầu:

  • rà soát các tồn tại;

  • xác định tính chất và mức độ;

  • làm rõ hậu quả;

  • xác định nguyên nhân;

  • và làm rõ trách nhiệm cụ thể của từng tổ chức, cá nhân liên quan qua từng thời kỳ.

Nếu có đủ căn cứ thì phải xem xét, xử lý theo quy định pháp luật.

Đây là điểm phải diễn đạt chính xác.

Thanh tra Chính phủ đã yêu cầu làm rõ trách nhiệm, nhưng chưa công bố trong thông báo một danh sách cá nhân kèm mức trách nhiệm cụ thể đối với riêng hệ thống ATM. Do đó không nên tự gắn chênh lệch 205,5 tỷ đồng với:

  • một lãnh đạo cụ thể của VATM;

  • tư vấn AEC;

  • THALES;

  • INDRA;

  • hay một thành viên tổ thẩm định

Thanh tra Chính phủ yêu cầu VATM, các đơn vị trực thuộc và ATTECH thực hiện thu hồi, nộp ngân sách Nhà nước khoảng: 4,036 tỷ đồng.

Khoản 4,036 tỷ đồng này là tổng xử lý kinh tế đối với các nội dung được xác định trong phạm vi thanh tra, không phải phần chênh 205,5 tỷ của hệ thống ATM. Do đó: 205,539 tỷ đồng = chênh giữa báo giá ATM và giá trúng thầu. 4,036 tỷ đồng = khoản Thanh tra kiến nghị thu hồi, nộp ngân sách theo các sai phạm được xác định.

VATM trong năm 2026 vẫn triển khai quá trình chuyển đổi hệ thống theo các giai đoạn: Shadow → PFI → Cutover. Đầu tháng 8/2026, Công ty Quản lý bay miền Nam cho biết lực lượng điều hành bay đang thực hiện PFI và chuẩn bị tiến tới cutover tại ATCC/HCM.

VATM trước đó xác định đây là một trong những dự án trọng điểm phải hoàn thành trong năm 2026, nhằm đáp ứng năng lực điều hành bay và kết nối với hệ thống quản lý bay tại Long Thành. Do đó, cần phân biệt: vi phạm trong quá trình quản lý đầu tư với khả năng kỹ thuật hoặc sự cần thiết của chính công trình. Thanh tra chỉ ra sai phạm quản trị, nhưng nguồn công khai không kết luận ATCC/HCM là dự án không cần thiết hay yêu cầu dừng khai thác hệ thống ATM. Không gọi là thất thoát không có nghĩa con số này không quan trọng. Tổng mức đầu tư có ảnh hưởng trực tiếp tới:

  • quyết định đầu tư;

  • nhu cầu vốn;

  • kế hoạch vay;

  • chi phí tài chính;

  • giá gói thầu;

  • dự phòng;

  • hiệu quả tài chính của dự án;

  • và khả năng phân bổ nguồn lực sang dự án khác.

Nếu tổng mức đầu tư được xác lập quá cao so với giá thị trường, doanh nghiệp Nhà nước có thể dành nguồn vốn hoặc hạn mức tài chính lớn hơn cần thiết, ngay cả khi quá trình đấu thầu sau đó giúp giảm giá hợp đồng. Trong trường hợp ATCC/HCM, chỉ riêng mức báo giá ATM 607,2 tỷ đã chiếm hơn 40% tổng mức đầu tư toàn dự án. Vì vậy, chất lượng lập giá ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư có ý nghĩa lớn đối với kỷ luật vốn.

Đó là lý do Luật Xây dựng không chỉ quan tâm cuối cùng doanh nghiệp trả bao nhiêu tiền, mà còn yêu cầu tổng mức đầu tư và dự toán phải được xác định đúng, đủ và sát thị trường từ đầu. Chỉ khi cơ quan có thẩm quyền sau này xác định có hành vi cố ý nâng khống giá, gây thiệt hại tài sản và xác định được số tiền thiệt hại, lúc đó mới có cơ sở sử dụng ngôn ngữ mạnh hơn. Thanh tra Chính phủ yêu cầu các cơ quan liên quan xem xét trách nhiệm và xử lý nếu đủ căn cứ. Nhưng trong nội dung công khai về hệ thống ATM, chưa có thông tin cho thấy hồ sơ phần chênh 205,5 tỷ đồng đã được chuyển cơ quan điều tra hoặc một cá nhân đã bị khởi tố vì hành vi liên quan tới việc lập giá này. Nếu sau đó xuất hiện quyết định chuyển hồ sơ, khởi tố hoặc kết luận điều tra thì bài báo mới cập nhật sang tầng pháp lý tiếp theo. Dữ liệu quan trọng nhất của ATCC/HCM có thể cô đọng như sau:

Chỉ tiêu

Giá trị

Tổng mức đầu tư toàn dự án

~1.495,639 tỷ đồng

Báo giá ATM dùng làm cơ sở

607,2 tỷ đồng

Giá trúng thầu ATM

401,661 tỷ đồng

Chênh lệch

205,539 tỷ đồng

Tỷ lệ giảm so với báo giá

~33,85%

Dự toán thiết bị chuyên ngành

807,916 tỷ đồng

Mức giảm sau đấu thầu của nhóm thiết bị

~29%

Khoản TTCP kiến nghị thu hồi, nộp NSNN toàn cuộc thanh tra

~4,036 tỷ đồng

Bảng này cho thấy tại sao không thể lấy 205,539 tỷ đồng đặt cạnh từ “thu hồi”. Khoản được kiến nghị thu hồi chỉ hơn 4 tỷ đồng; còn 205,539 tỷ là chênh lệch so sánh giá phục vụ đánh giá chất lượng lập dự toán.

 

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Ảnh 1

Tin tức mới nhất