Iran dự kiến lập vùng hạn chế hàng hải mới gần Hormuz: Tuyên bố mạnh, nhưng hiệu lực pháp lý chưa thể suy ra từ một “vùng cấm” đơn phương

Iran cho biết trong những ngày tới sẽ công bố một “vùng hạn chế” hàng hải mới, bắt đầu từ khu vực mà Tehran mô tả là tuyến phong tỏa hải quân của Mỹ và kéo vào Vịnh Ba Tư. Quan chức an ninh hàng đầu Mohsen Rezaei nói tàu đi vào vùng này có thể bị Iran đưa vào danh sách trừng phạt. Cùng lúc, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Baqer Qalibaf cảnh báo Tehran sẽ đáp trả nếu Mỹ tiếp tục đánh tài sản Iran và cho rằng hạ tầng dầu khí có liên hệ với Mỹ trong khu vực cũng ở trạng thái dễ bị tổn thương. Tuy nhiên, Iran chưa công bố tọa độ, phạm vi chính xác hay cơ chế pháp lý của vùng mới; vì vậy chưa có cơ sở để gọi đây là một khu vực biển đã được quốc tế công nhận là “đóng cửa”.

Reuters ngày 7/9/2026 dẫn ông Mohsen Rezaei, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cho biết Tehran sẽ công bố kế hoạch về một vùng hạn chế mới tại Vịnh Ba Tư trong vài ngày tới. Theo ông, khu vực này sẽ bắt đầu từ nơi Iran xác định là tuyến phong tỏa hải quân của Mỹ và mở rộng vào một phần vùng Vịnh. Những tàu đi vào sẽ bị đưa vào danh sách trừng phạt của Iran.

Ông Rezaei đồng thời nói Iran sẽ sớm phê duyệt bản đồ về một hành lang hàng hải mới qua eo biển Hormuz. Tehran đang làm việc với Oman về phương án tuyến đi mới. Iran tuyên bố chỉ cam kết để Hormuz mở khi Mỹ chấm dứt các hành động mà Tehran gọi là phá hoại, đe dọa và tấn công Iran.

Điểm cần giữ đúng về mặt thông tin là: vùng mới chưa được công bố đầy đủ. Cho tới ngày 7/9, Tehran chưa cung cấp tọa độ chính thức, diện tích, giới hạn địa lý chi tiết hay giải thích cụ thể “bị đưa vào danh sách trừng phạt” sẽ dẫn tới hậu quả gì đối với tàu, chủ tàu, doanh nghiệp bảo hiểm hay hàng hóa. Do đó, chưa thể viết rằng Iran đã “phong tỏa thêm toàn bộ Vịnh Ba Tư” hoặc “mọi tàu đi vào chắc chắn sẽ bị bắt giữ”.

CENTCOM cho biết Mỹ đã đánh ba tàu chở dầu Iran ngày 5/9, trong đó có một tàu ngoài khơi đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu chủ chốt của Iran. Phía Mỹ nói hành động diễn ra sau khi lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran phóng tên lửa đạn đạo về phía hai tàu chiến Mỹ. Sau đó, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf tuyên bố bất kỳ đợt tấn công mới nào vào lợi ích của Iran sẽ gặp phản ứng nhanh và mạnh hơn.

Ngày 7/9, ông tiếp tục cảnh báo rằng chuỗi khai thác dầu khí tại vùng Vịnh có phạm vi rộng và dễ bị tiếp cận, đồng thời nói các công ty dầu khí Mỹ và những cơ sở có liên hệ với họ cũng phải đối mặt với nguy cơ tương tự.

Tuy nhiên, đây hiện là lời cảnh báo chính trị – quân sự của một quan chức cấp cao Iran, không phải bằng chứng Tehran đã công bố danh sách những cơ sở năng lượng cụ thể sẽ bị tấn công. Tác động thực tế lên hàng hải đã rất lớn ngay cả trước khi vùng hạn chế mới được công bố. Dữ liệu vận tải được Reuters dẫn ngày 7/9 cho thấy trung bình chỉ khoảng 10 tàu chở hàng hóa mỗi ngày đi qua Hormuz trong 10 ngày gần nhất, mức thấp nhất kể từ tháng 5.

Trước chiến sự, eo biển này vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt giao dịch toàn cầu. Sự gián đoạn đã trở thành một trong những nhân tố đẩy giá dầu tăng: Brent trong ngày 7/9 có lúc đạt 97,93 USD/thùng, cao nhất kể từ 24/7, trước khi lùi về khoảng 96,19 USD.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cuối tuần qua nói lượng dầu đang đi qua eo biển đạt hơn 9 triệu thùng/ngày và nếu cộng các tuyến đường ống tránh Hormuz, tổng lưu lượng tương đương từ hai phần ba trở lên so với trước xung đột. Đây là đánh giá của phía Mỹ, trong khi Iran tiếp tục khẳng định họ vẫn kiểm soát đáng kể hoạt động hàng hải tại eo biển. Vì hai bên đang đưa ra các tuyên bố trái ngược nhau về mức độ kiểm soát, dữ liệu theo dõi tàu độc lập có giá trị hơn các tuyên bố chính trị khi đánh giá dòng thương mại thực tế.

Eo biển Hormuz thuộc nhóm eo biển được sử dụng cho hàng hải quốc tế. Theo cơ chế của Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982 – UNCLOS, các tàu và máy bay được hưởng quyền quá cảnh – transit passage qua các eo biển loại này. Điều 44 quy định quốc gia ven eo biển không được cản trở quyền quá cảnh và không được đình chỉ quyền quá cảnh.

UNCLOS cũng quy định quốc gia ven eo biển có quyền ban hành một số quy tắc về:

  • an toàn hàng hải;

  • điều tiết giao thông;

  • phòng chống ô nhiễm;

  • một số vấn đề hải quan, nhập cư và y tế.

Nhưng các quy định này không được có tác dụng thực tế là phủ nhận, cản trở hoặc làm suy giảm quyền quá cảnh. Vì vậy, một quốc gia không thể chỉ bằng cách đặt tên một vùng là “restricted zone” rồi mặc nhiên tạo ra quyền chủ quyền tuyệt đối đối với mọi tàu nước ngoài trong vùng đó.

Một chi tiết pháp lý thường bị bỏ qua là Iran đã ký UNCLOS năm 1982 nhưng chưa phê chuẩn, trong khi Oman là một quốc gia thành viên của Công ước. Cơ sở dữ liệu điều ước của Liên Hợp Quốc hiện vẫn thể hiện Iran chỉ có ngày ký, không có ngày phê chuẩn.

Khi ký Công ước, Iran còn nộp một tuyên bố giải thích rằng theo quan điểm của Tehran, một số quyền được tạo lập bởi UNCLOS chỉ dành cho các quốc gia thành viên Công ước. Iran đặc biệt nêu quyền quá cảnh qua eo biển quốc tế tại Điều 38 là một trong những quyền như vậy. Đây là lập trường pháp lý của Iran, không phải một kết luận được quốc tế thống nhất.

Đáng chú ý, ICRC khi phân tích chiến sự hàng hải hiện nay cho rằng quyền quá cảnh và quyền đi qua không gây hại không thể bị đình chỉ tại các eo biển quốc tế, theo luật quốc tế nói chung, tiếp tục tồn tại ngay cả trong xung đột vũ trang.

Do đó, tranh chấp không đơn giản là “Iran có chủ quyền nên được quyền đóng eo biển” hay “Iran ký UNCLOS nên phải tuân toàn bộ Công ước như một thành viên”. Thực tế pháp lý phức tạp hơn, gồm UNCLOS, luật tập quán quốc tế và luật xung đột vũ trang trên biển. UNCLOS cho phép các quốc gia ven eo biển chỉ định tuyến hàng hải và sơ đồ phân luồng giao thông nếu cần để bảo đảm an toàn. Nhưng Điều 41 quy định những tuyến đó phải phù hợp các quy định hàng hải quốc tế được chấp nhận chung. Trước khi thiết lập hoặc thay đổi tuyến, các quốc gia ven eo biển phải chuyển đề xuất tới tổ chức quốc tế có thẩm quyền để xem xét; trong thực tế cơ quan đó là Tổ chức Hàng hải Quốc tế – IMO.

Đối với eo biển có tuyến đi qua vùng biển của từ hai quốc gia ven eo biển trở lên, các nước liên quan phải hợp tác xây dựng đề xuất. Điều này khiến việc Iran đàm phán với Oman có ý nghĩa pháp lý và vận hành lớn hơn một hành lang do Tehran đơn phương vạch ra. Tuy nhiên, đến ngày 7/9, Reuters mới xác nhận Iran nói các bản đồ tuyến mới sẽ sớm được phê duyệt; chưa có cơ sở để khẳng định tuyến đó đã hoàn tất toàn bộ quy trình quốc tế hoặc đã được IMO công nhận.

Một tàu bị Iran đưa vào danh sách trừng phạt là một vấn đề thuộc chế độ trừng phạt do Tehran áp dụng. Việc này không tự động biến tàu thương mại thành tàu quân sự hoặc tạo quyền tấn công nó theo luật nhân đạo quốc tế.

ICRC khẳng định tàu buôn và tàu dân sự được bảo vệ khỏi tấn công, trừ khi chúng trở thành mục tiêu quân sự – chẳng hạn trực tiếp tham gia hỗ trợ hoạt động quân sự hoặc thực hiện một số hành vi cụ thể trong chiến tranh trên biển. Bởi vậy: “Tàu vào vùng sẽ bị Iran trừng phạt” khác hoàn toàn với: “Tàu vào vùng sẽ trở thành mục tiêu quân sự hợp pháp.” Hai mệnh đề không thể dùng thay cho nhau. Luật xung đột vũ trang trên biển không cấm tuyệt đối việc một bên tham chiến thiết lập vùng cảnh báo hoặc vùng loại trừ. Nhưng việc lập vùng này không miễn trừ bên lập vùng khỏi các nghĩa vụ của luật nhân đạo quốc tế. San Remo Manual 1994 – tài liệu không phải điều ước ràng buộc nhưng được ICRC mô tả là bộ hướng dẫn quan trọng tổng hợp luật chiến tranh trên biển – nêu rằng nếu một bên thiết lập vùng như vậy thì:

  • cùng một hệ thống luật chiến tranh vẫn áp dụng cả trong lẫn ngoài vùng;

  • phạm vi, địa điểm, thời hạn và biện pháp áp dụng không được vượt quá mức cần thiết về quân sự;

  • phải tính tới quyền hợp pháp của các quốc gia trung lập;

  • trong nhiều trường hợp phải bảo đảm lối đi an toàn;

  • vị trí, phạm vi và hạn chế phải được công bố và thông báo thích hợp.

Reuters cho biết Mỹ đang duy trì một chiến dịch phong tỏa nhằm hạn chế xuất khẩu dầu Iran và CENTCOM nói đến ngày 6/9 đã chuyển hướng 92 tàu thương mại, vô hiệu hóa ba tàu và lên hai tàu để thực thi phong tỏa. Nhưng việc Mỹ gọi một hoạt động là “blockade” không tự động làm toàn bộ biện pháp trở nên hợp pháp. Theo ICRC, phong tỏa hải quân trong xung đột chỉ được coi là hợp pháp khi đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt, trong đó có:

  • phải được công bố;

  • phải có hiệu lực trên thực tế;

  • phải áp dụng không phân biệt;

  • không được ngăn tiếp cận cảng và bờ biển của quốc gia trung lập;

  • không được dùng để làm dân thường chết đói hoặc ngăn hàng thiết yếu;

  • hậu quả đối với dân thường không được quá mức so với lợi thế quân sự dự kiến.

Vì vậy, về chuẩn báo chí, không nên mặc định gọi “phong tỏa của Mỹ” là “phong tỏa hợp pháp”, cũng như không nên mặc định vùng hạn chế của Iran là “vùng cấm hợp pháp” trước khi phân tích cụ thể. Theo luật nhân đạo quốc tế, cơ sở năng lượng về nguyên tắc là vật thể dân sự. Một cơ sở cụ thể chỉ có thể trở thành mục tiêu quân sự nếu nó:

  1. đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự do bản chất, vị trí, mục đích hoặc cách sử dụng; và

  2. việc phá hủy, chiếm giữ hoặc vô hiệu hóa nó đem lại lợi thế quân sự xác định trong hoàn cảnh tại thời điểm đó.

ICRC nhấn mạnh không được phân loại toàn bộ mạng lưới năng lượng của đối phương thành mục tiêu quân sự chỉ vì nó hỗ trợ nền kinh tế hoặc gián tiếp hỗ trợ chiến tranh. Ngay cả khi một cơ sở dầu khí cụ thể đủ điều kiện là mục tiêu quân sự, bên tấn công vẫn phải tuân thủ các nguyên tắc: phân biệt – tương xứng – phòng ngừa.

Do đó, câu “Iran cảnh báo cơ sở năng lượng Mỹ dễ bị tổn thương” nên được trình bày như một lời đe dọa đáp trả, không phải như tuyên bố rằng mọi cơ sở dầu khí của doanh nghiệp Mỹ trong Vịnh Ba Tư đều trở thành mục tiêu quân sự hợp pháp. Có ba thay đổi mang tính thực chất:

Thứ nhất, Iran đang tìm cách mở rộng đòn bẩy từ chính eo Hormuz sang một vùng hàng hải rộng hơn. Nếu vùng mới bao trùm các tuyến tàu bên ngoài eo biển, rủi ro bảo hiểm, cước vận tải và quyết định tuyến đường của chủ tàu có thể tăng ngay cả khi tư cách pháp lý của vùng đó bị tranh cãi. Reuters cho biết hoạt động qua Hormuz đã xuống mức thấp nhất kể từ tháng 5.

Thứ hai, tranh chấp đã chuyển từ “ai kiểm soát Hormuz” sang cạnh tranh về các hành lang vận tải. Iran đang thương lượng tuyến với Oman, trong khi Mỹ vừa phong tỏa dầu Iran vừa tìm cách duy trì luồng tàu qua eo biển. Đây là cuộc cạnh tranh về khả năng kiểm soát thực tế trên biển, không chỉ về tuyên bố chủ quyền.

Thứ ba, nguy cơ chiến sự lan sang hạ tầng năng lượng khu vực đang tăng. Lời cảnh báo của Qalibaf xuất hiện sau khi Mỹ tấn công tàu dầu Iran và Iran đã từng tấn công lợi ích Mỹ cùng các tài sản năng lượng trong khu vực.

Thông tin Iran sẽ công bố vùng hạn chế hàng hải mới gần Hormuz là có cơ sở. Quan chức an ninh Iran nói vùng này sẽ bắt đầu tại khu vực Tehran mô tả là tuyến phong tỏa của Mỹ, kéo vào Vịnh Ba Tư và tàu đi vào có thể bị đưa vào danh sách trừng phạt của Iran. Nhưng tại thời điểm cập nhật ngày 7/9/2026, ba điều vẫn chưa thể khẳng định:

Một, chưa có bản đồ và tọa độ đầy đủ nên chưa thể xác định vùng mới nằm trong lãnh hải Iran, vùng đặc quyền kinh tế, vùng biển của quốc gia khác hay các khu vực có chế độ pháp lý khác nhau.

Hai, việc Iran đưa tàu vào danh sách trừng phạt không tự nó tạo ra quyền quốc tế để bắt giữ hoặc tấn công tàu đó.

Ba, Iran không thể chỉ bằng một tuyên bố hành chính làm mất đi toàn bộ các quyền hàng hải quốc tế áp dụng cho Hormuz; trong bối cảnh chiến tranh, mọi biện pháp hạn chế vẫn phải được đánh giá đồng thời theo luật biển và luật nhân đạo quốc tế.

Vì vậy, cách mô tả chính xác nhất hiện nay là: Tehran đang tuyên bố ý định mở rộng khu vực kiểm soát và gây sức ép đối với hàng hải gần Hormuz; hiệu lực pháp lý quốc tế và khả năng thực thi của vùng mới vẫn chưa được xác lập.

 

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Ảnh 1

Tin tức mới nhất