Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu các chương trình phát triển, thu hồi đất và sắp xếp sản xuất phải tính đến việc làm, thu nhập, sinh kế của người dân, không để người nghèo và lao động yếu thế chịu phần bất lợi. Mục tiêu đến năm 2030 là cơ bản hình thành hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao trùm và số hóa.
Chiều 25/8, tại Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Chính phủ và các cơ quan về tình hình thực hiện chính sách an sinh xã hội, tập trung vào các nhóm yếu thế và những giải pháp trong thời gian tới.
Theo định hướng được nêu tại cuộc họp, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu cơ bản hình thành hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao trùm, số hóa, có khả năng bảo đảm một sàn an sinh tối thiểu cho mọi người dân. Đến 2045, hệ thống được định hướng tiếp cận chuẩn mực của các nước phát triển, với dịch vụ chất lượng hơn, nguồn tài chính bền vững, quản trị minh bạch và khả năng ứng phó nhanh trước rủi ro.
Sàn an sinh phải bao phủ các rủi ro cơ bản
Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, sàn an sinh tối thiểu phải bảo đảm một số nhu cầu thiết yếu theo từng giai đoạn của cuộc đời.
Trẻ em cần có điều kiện học tập và phát triển; người trong độ tuổi lao động được hỗ trợ khi mất việc, mất sinh kế, thai sản, gặp tai nạn hoặc khuyết tật; người cao tuổi được bảo đảm thu nhập và chăm sóc thiết yếu.
Yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng mức hỗ trợ. Cơ quan quản lý phải có khả năng phát hiện đúng người cần trợ giúp và xử lý kịp thời. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu không để người dân rơi xuống dưới mức sống tối thiểu mà không được phát hiện, trẻ em phải bỏ học vì nghèo, người khuyết tật đặc biệt nặng không có người chăm sóc hoặc gia đình gặp thiên tai phải chờ quá lâu mới được hỗ trợ.
Mức trợ giúp xã hội trong tương lai cũng được yêu cầu nghiên cứu, điều chỉnh dựa trên mức sống tối thiểu, biến động giá cả và khả năng của ngân sách, thay vì chỉ duy trì cố định trong thời gian dài.
Xây cơ sở dữ liệu an sinh quốc gia
Một trong những yêu cầu đáng chú ý là Chính phủ khẩn trương xây dựng Cơ sở dữ liệu an sinh xã hội quốc gia.
Hệ thống này được định hướng kết nối với dữ liệu về dân cư, bảo hiểm, thuế, việc làm, y tế, giáo dục, nhà ở và thiên tai, đồng thời phải bảo đảm an ninh, an toàn dữ liệu và quyền riêng tư.
Theo định hướng, mỗi người dân sẽ có một hồ sơ an sinh theo vòng đời, còn từng gia đình được đánh giá đầy đủ hơn về hoàn cảnh và nhu cầu hỗ trợ.
Cách tiếp cận này nhằm giải quyết một hạn chế của hệ thống an sinh truyền thống: dữ liệu nằm ở nhiều cơ quan khác nhau có thể khiến người thuộc diện hỗ trợ bị bỏ sót hoặc phải lặp lại thủ tục chứng minh hoàn cảnh.
Tuy nhiên, việc kết nối dữ liệu không đồng nghĩa mọi thông tin về thuế, y tế hay việc làm của người dân được tự do chia sẻ. Yêu cầu chính thức tại cuộc họp đồng thời nhấn mạnh việc bảo đảm an ninh, an toàn và quyền riêng tư khi xây dựng hệ thống.
Chính sách an sinh phải đi theo người lao động
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu mở rộng bảo hiểm xã hội và xây dựng thị trường lao động bao trùm hơn.
Các gói bảo hiểm được định hướng linh hoạt về mức đóng, thời gian đóng và phương thức tham gia, đi kèm hỗ trợ phù hợp với người thu nhập thấp. Người dễ bị tổn thương cần được hỗ trợ hướng nghiệp, giới thiệu việc làm; các hộ có người cao tuổi hoặc người khuyết tật có thể được nghiên cứu thí điểm mô hình sinh kế và tiếp cận vốn ưu đãi để tạo việc làm, tăng thu nhập.
Một yêu cầu khác là chính sách an sinh phải theo người lao động, không bị gián đoạn chỉ vì thay đổi nơi cư trú hoặc loại hình việc làm.
Quy hoạch khu công nghiệp, khu kinh tế và đô thị vì vậy được yêu cầu gắn việc làm với nhà ở xã hội, trường học, cơ sở y tế, nhà trẻ và các dịch vụ thiết yếu. Nhà nước, địa phương và doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động cùng phải chia sẻ trách nhiệm đối với hệ thống dịch vụ này.
Không để phát triển tạo thêm nhóm chịu thiệt
Thông điệp trực tiếp nhất tại cuộc họp liên quan đến tác động xã hội của quá trình phát triển kinh tế.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu các chương trình phát triển, thu hồi đất và sắp xếp lại sản xuất phải tính trước tác động đến việc làm, thu nhập và sinh kế. Các phương án cần đi cùng đào tạo lại, hỗ trợ di chuyển, bảo hiểm thất nghiệp và tạo việc làm tại chỗ.
Ông nhấn mạnh: “Không để người nghèo và người lao động yếu thế phải gánh chịu phần bất lợi của quá trình phát triển.”
Yêu cầu này đặt chính sách an sinh vào cùng quá trình xây dựng các chương trình đầu tư và phát triển, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau khi sinh kế của người dân đã bị ảnh hưởng.
Mỗi địa phương phải xác định nhóm dễ tổn thương
Các địa phương được yêu cầu xây dựng bản đồ rủi ro, xác định danh sách hộ dễ bị tổn thương và chuẩn bị phương án hỗ trợ khi xảy ra thiên tai, dịch bệnh hoặc các biến cố khác.
VnExpress dẫn nội dung cuộc họp cho biết định hướng là khi thiên tai xảy ra, dữ liệu, ngân sách và hệ thống thanh toán phải có khả năng kích hoạt nhanh, qua đó rút ngắn thời gian hỗ trợ từ nhiều tuần xuống vài ngày đối với trường hợp đủ căn cứ.
Chính sách cũng phải tính đến tác động của chuyển đổi xanh. Những thay đổi về mô hình sản xuất, sử dụng đất hay cơ cấu việc làm có thể tạo lợi ích chung cho nền kinh tế, nhưng nhóm thu nhập thấp thường có khả năng thích ứng thấp hơn nếu không được đào tạo lại hoặc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế.
Đo hiệu quả bằng tỷ lệ bỏ sót và thời gian giải quyết
Một thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận là yêu cầu xây dựng bộ chỉ số quốc gia về an sinh xã hội, công bố hằng năm theo địa phương và nhóm dân cư.
Các chỉ số phải phản ánh ít nhất mức độ bao phủ, mức quyền lợi, tỷ lệ bỏ sót đối tượng, thời gian giải quyết, chi phí người dân phải tự trả, khả năng tìm việc, mức độ tiếp cận của người khuyết tật và sự hài lòng.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu nơi nào bỏ sót đối tượng, giải quyết chậm hoặc để phản ánh của người dân kéo dài thì người đứng đầu phải chịu trách nhiệm và giải trình.
Cách tiếp cận này chuyển trọng tâm đánh giá từ số tiền đã chi hoặc số chương trình được triển khai sang câu hỏi thực tế hơn: người cần hỗ trợ có được phát hiện không, được nhận đúng quyền lợi không và phải chờ bao lâu.
Một số mô hình mới vẫn ở giai đoạn nghiên cứu
Tại cuộc họp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước còn định hướng nghiên cứu bảo hiểm chăm sóc dài hạn tại một số địa phương, xây dựng chiến lược quốc gia về kinh tế chăm sóc và mô hình nhà xã hội cho người cao tuổi độc thân, cô đơn, không nơi nương tựa.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi đưa tin.
Các nội dung trên hiện là yêu cầu nghiên cứu, định hướng chính sách và nhiệm vụ được đặt ra tại cuộc làm việc. Thông tin được công bố ngày 25/8 chưa cho thấy một nghị định, quyết định hay chương trình mới đã thiết lập mức trợ cấp cụ thể, điều kiện hưởng cụ thể hoặc cho phép người dân đăng ký ngay.
Tương tự, mục tiêu xây dựng cơ sở dữ liệu an sinh quốc gia hay hồ sơ an sinh theo vòng đời là nhiệm vụ Chính phủ được yêu cầu triển khai, không có nghĩa hệ thống đã hoàn thành và vận hành trên toàn quốc từ ngày 25/8.
Vì vậy, không nên viết theo hướng “Nhà nước vừa ban hành gói trợ cấp mới cho người nghèo”, “mọi người dân sắp có trợ cấp tối thiểu” hay “đã chính thức áp dụng bảo hiểm chăm sóc dài hạn”.
