Các đợt UAV Nga ngày 2/9 đánh trúng khu vực trung tâm Kyiv, làm hư hại nhà ở, cơ sở y tế và một trường đại học đang có sinh viên học. Reuters ban đầu ghi nhận 11 người bị thương; số liệu được Cơ quan Tình trạng Khẩn cấp Ukraine cập nhật cuối ngày tăng lên 13 người. Cùng ngày, các đòn tập kích bằng tên lửa và UAV nhằm vào những cơ sở điện chủ chốt tại vùng Odesa khiến hơn 350.000 hộ gia đình tạm thời mất điện. Diễn biến đặc biệt đáng chú ý khi Tổng thống Nga Vladimir Putin một ngày trước đó công khai nói lực lượng Nga đang chuẩn bị các đợt đánh quy mô lớn vào hạ tầng năng lượng Ukraine.

Reuters ngày 2/9 mô tả đây là ngày thứ bảy liên tiếp Kyiv và khu vực lân cận phải đối phó với các đợt tập kích gần như suốt ngày đêm. UAV tiến vào trung tâm thủ đô trong buổi sáng, gây thiệt hại cho các tòa nhà dân cư và một trường đại học. Tại thời điểm Reuters cập nhật, số người bị thương là 11.

Tuy nhiên, nếu bài viết được xuất bản ngày 3/9 thì không nên tiếp tục trình bày “11 người bị thương” như con số cuối cùng. Ukrinform dẫn Cơ quan Tình trạng Khẩn cấp Nhà nước Ukraine cho biết đến khoảng 20h ngày 2/9, số người bị thương đã tăng lên 13. Năm tòa nhà dân cư, các kho hàng, một trường mẫu giáo và một tòa nhà đại học được ghi nhận bị hư hại. Không có sinh viên nào trong số người bị thương. Việc giữ mốc thời gian của từng số liệu là cần thiết đối với một sự kiện đang diễn biến, tránh tạo ấn tượng hai nguồn mâu thuẫn trong khi thực tế chỉ là số liệu được cập nhật sau. Một trong những địa điểm đáng chú ý nhất bị ảnh hưởng là một trường đại học tại Kyiv. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy cho biết UAV tấn công trường ngay trong giờ học, nhưng khoảng 160 sinh viên đã xuống nơi trú ẩn nên không có thương vong trong nhóm này. Bộ Nội vụ Ukraine cũng công bố cùng thông tin.

Reuters cho biết các vụ nổ lớn được nghe thấy tại trung tâm Kyiv khi phòng không Ukraine khai hỏa vào UAV đang tiếp cận. Những đợt báo động liên tục đã tác động trực tiếp đến hoạt động của thành phố: một số đoạn metro phải tạm dừng khi có cảnh báo, giao thông mặt đất ùn tắc và hoạt động của quốc hội cũng hai lần bị gián đoạn trong ngày.

Đây là khía cạnh quan trọng hơn bản thân số lượng UAV: chiến thuật sử dụng các đợt UAV nhỏ nhưng kéo dài tạo ra chi phí gián đoạn đối với một đô thị hàng triệu dân ngay cả trong trường hợp phần lớn phương tiện tấn công bị phòng không đánh chặn.

Reuters ghi nhận từ ngày 31/8 rằng nhiều UAV được Nga sử dụng trong đợt chiến dịch mới là loại động cơ phản lực, bay nhanh hơn và khó đánh chặn hơn. Người phát ngôn Không quân Ukraine Yuriy Ihnat cho biết Nga đã phóng hơn 2.800 UAV loại động cơ phản lực trong tháng 8, sau khi việc sử dụng loại phương tiện này tăng khoảng năm lần trong tháng 7 so với tháng 6. Chuỗi bảy ngày không phải chỉ gồm các cuộc tập kích gây gián đoạn.

Ngày 1/9, tức ngày thứ sáu của đợt tấn công liên tục, Reuters dẫn giới chức Ukraine cho biết 12 người thiệt mạng tại Kyiv và khu vực xung quanh: 8 người ở thủ đô và 4 người tại Boryspil. Ít nhất 13 người khác bị thương tại Boryspil; một công dân Ấn Độ nằm trong số người thiệt mạng. Trước đó, cuộc tấn công vào một kho đạn tại Myla, phía tây Kyiv, gây nổ thứ cấp và làm 38 người chết. Điểm pháp lý và thực địa ở đây cần được thể hiện đầy đủ: mục tiêu bị đánh là một cơ sở chứa đạn, nhưng Tổng thống Zelenskyy sau đó đồng thời chỉ trích việc Ukraine để kho vũ khí quá gần khu dân cư và cho biết có điều tra trách nhiệm liên quan.

Chi tiết này cho thấy không thể đánh giá mọi trường hợp thương vong dân sự chỉ bằng việc xác định bên đã phóng vũ khí. Trong luật nhân đạo quốc tế, còn phải xem xét bản chất mục tiêu, vị trí, lợi thế quân sự dự kiến, nguy cơ đối với dân thường và các biện pháp phòng ngừa của từng bên. Song song với Kyiv, khu vực Odesa ở phía nam Ukraine chịu một đợt tấn công bằng tên lửa và UAV trong đêm 1 rạng sáng 2/9.

Reuters dẫn các nhà chức trách cho biết các cơ sở điện tại Odesa bị đánh, khiến hơn 350.000 hộ gia đình mất điện. DTEK, doanh nghiệp năng lượng tư nhân lớn nhất Ukraine, cho biết các cơ sở truyền tải điện chủ chốt trong khu vực là những địa điểm chịu thiệt hại.

Theo số liệu DTEK được Ukrainska Pravda dẫn lại sau đó, khoảng 177.000 hộ đã được cấp điện trở lại, trong khi khoảng 173.000 hộ vẫn chưa có điện tại thời điểm cập nhật. Những con số này cho phép nhìn rõ hơn quy mô phục hồi:

• ban đầu trên 350.000 hộ bị ảnh hưởng;

• khoảng 177.000 hộ, tức xấp xỉ một nửa, được cấp điện trở lại trong giai đoạn đầu;

• khoảng 173.000 hộ vẫn phải chờ sửa chữa hệ thống.

Không nên viết rằng “350.000 hộ bị mất điện hoàn toàn trong cả ngày”, bởi đây là số hộ bị mất điện tại thời điểm sau cuộc tập kích, trong khi hoạt động khôi phục diễn ra ngay sau đó. Cảnh báo về một chiến dịch mới nhằm vào hệ thống điện không chỉ xuất phát từ đánh giá tình báo của Kyiv.

Ngày 1/9, một ngày trước cuộc tập kích làm hơn 350.000 hộ ở Odesa mất điện, Tổng thống Vladimir Putin nói rằng lực lượng Nga đang chuẩn bị thực hiện các đợt tấn công quy mô lớn nhằm vào hạ tầng năng lượng Ukraine, Reuters đưa tin. Ở đợt tấn công ngày 1/9, Bộ Quốc phòng Nga nói các lực lượng nước này đã đánh các cơ sở quân sự và năng lượng tại Kyiv, Odesa và các khu vực lân cận. Đây là lý do cụm từ “Ukraine cảnh báo Nga có thể chuẩn bị tấn công hạ tầng năng lượng” hiện đã hơi yếu so với thông tin mới nhất. Chính xác hơn phải nói:

Ukraine đã cảnh báo về nguy cơ này, trong khi ông Putin ngày 1/9 cũng công khai xác nhận Nga đang chuẩn bị các cuộc tập kích quy mô lớn nhằm vào hạ tầng năng lượng Ukraine. Tuy nhiên, lời tuyên bố chung đó không tự nó chứng minh mục tiêu pháp lý cụ thể của từng UAV hoặc tên lửa trong đợt ngày 2/9. Có ít nhất ba chỉ báo đáng chú ý.

Thứ nhất, cường độ UAV đã tăng mạnh. Trong bốn ngày tính tới 31/8, ông Zelenskyy nói Nga đã phóng gần 1.500 UAV, hơn một nửa dùng động cơ phản lực. Reuters đồng thời cho biết số UAV phản lực mà Ukraine ghi nhận trong cả tháng 8 vượt 2.800 chiếc.

Thứ hai, Ukraine đang thiếu phương tiện đánh chặn tên lửa đạn đạo. Reuters cho biết Kyiv đặc biệt thiếu tên lửa đánh chặn cho hệ thống Patriot do Mỹ thiết kế. UAV và tên lửa đạn đạo tạo ra hai bài toán phòng không khác nhau; việc phải phân bổ lượng tên lửa đánh chặn hữu hạn làm tăng áp lực lên hệ thống bảo vệ thành phố và cơ sở điện.

Thứ ba, hai bên đang tăng cường tấn công vào hạ tầng kinh tế và hậu cần của đối phương. Reuters ghi nhận Ukraine cũng mở rộng các cuộc tập kích tầm xa vào nhà máy lọc dầu và hạ tầng logistics của Nga; ông Zelenskyy đã yêu cầu tăng số đợt UAV tầm xa hướng vào Nga từ khoảng 300 lên mục tiêu 1.000 chiếc mỗi ngày.

Do đó, cách mô tả khách quan nhất không phải “chỉ Nga tấn công hạ tầng”, mà là: hai bên đều tăng cường tấn công sâu vào hậu phương đối phương, trong khi quy mô, mục tiêu, hậu quả dân sự và tính hợp pháp phải được đánh giá riêng đối với từng cuộc tấn công. Điều 52 Nghị định thư bổ sung I năm 1977 quy định các vật thể dân sự không được trở thành mục tiêu tấn công. Một vật thể chỉ trở thành mục tiêu quân sự khi, do bản chất, vị trí, mục đích hoặc cách sử dụng, nó có đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự và việc phá hủy, chiếm giữ hoặc vô hiệu hóa nó tại thời điểm đó đem lại một lợi thế quân sự xác định.

Hạ tầng năng lượng về nguyên tắc là vật thể dân sự. Tuy nhiên, ICRC lưu ý một nhà máy hoặc bộ phận lưới điện có thể trở thành mục tiêu quân sự nếu, chẳng hạn, nó cung cấp điện có đóng góp hiệu quả trực tiếp cho hoạt động quân sự và việc vô hiệu hóa nó tạo ra lợi thế quân sự xác định.

Ngay cả trong trường hợp đó, bên tấn công vẫn bị ràng buộc bởi ba nguyên tắc cốt lõi:

Phân biệt: chỉ được hướng tấn công vào mục tiêu quân sự, không được cố ý tấn công dân thường hoặc vật thể dân sự.

Tương xứng: không được tiến hành cuộc tấn công nếu thiệt hại dân sự có thể dự kiến là quá mức so với lợi thế quân sự cụ thể và trực tiếp dự kiến đạt được.

Phòng ngừa: phải thực hiện mọi biện pháp khả thi để xác minh mục tiêu và giảm thiểu thương vong, thiệt hại dân sự.

ICRC đặc biệt lưu ý rằng hậu quả gián tiếp có thể dự kiến của việc phá hủy điện — chẳng hạn ảnh hưởng tới cấp nước, bệnh viện, vệ sinh, bảo quản thực phẩm — cũng có thể phải được tính đến khi đánh giá tính tương xứng và các biện pháp phòng ngừa.

Vì vậy, việc hơn 350.000 hộ ở Odesa mất điện là dữ liệu rất quan trọng, nhưng chưa đủ một mình để kết luận cuộc tấn công cụ thể cấu thành tội ác chiến tranh. Muốn đưa ra kết luận pháp lý phải có thêm bằng chứng về chính xác mục tiêu bị chọn, chức năng quân sự nếu có, vũ khí sử dụng, thông tin mà người ra quyết định có tại thời điểm tấn công và các biện pháp nhằm giảm thiệt hại dân sự. Việc thận trọng với cuộc tấn công ngày 2/9 không có nghĩa vấn đề đánh hạ tầng năng lượng Ukraine chưa từng được cơ quan tư pháp quốc tế xem xét.

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã phát lệnh bắt đối với các quan chức quân sự Nga Sergei Kobylash, Viktor Sokolov, Sergei Shoigu và Valery Gerasimov liên quan những cuộc tấn công trước đây vào hạ tầng điện Ukraine, chủ yếu trong giai đoạn từ ít nhất tháng 10/2022 đến tháng 3/2023.

ICC cho biết có cơ sở hợp lý để tin rằng các nghi phạm có thể chịu trách nhiệm về tội ác chiến tranh liên quan tới việc hướng tấn công vào vật thể dân sự, gây thiệt hại dân sự quá mức và, trong một số cáo buộc, tội ác chống loài người là các hành vi vô nhân đạo. Đây là cáo buộc và lệnh bắt, không phải bản án kết tội. Sự phân biệt đó rất quan trọng về mặt báo chí: không được viết rằng ICC “đã kết tội Nga vì tấn công điện Ukraine”. Tòa mới xác định ngưỡng reasonable grounds to believe để phát lệnh bắt đối với những cá nhân cụ thể. Sau ngày thứ bảy ở Kyiv, các cuộc không kích tiếp tục sang ngày 3/9.

Reuters cập nhật sáng 3/9 rằng một đợt tấn công mới vào Odesa làm 17 người bị thương, trong đó có 3 trẻ em, đồng thời làm hư hại một chung cư 21 tầng. Một nhân chứng Reuters cũng nghe thấy vụ nổ tại Kyiv vào tối hôm trước trong bối cảnh các cuộc không kích tiếp diễn. Điều đó có nghĩa bản tin về “ngày thứ bảy” nên được hiểu là một mốc trong một chuỗi chiến dịch đang tiếp tục, chứ không phải đợt tấn công đã kết thúc sau ngày 2/9. Ba dữ kiện có ý nghĩa nhất lúc này là:

Thứ nhất, Kyiv đã phải chịu một tuần tập kích gần như liên tục, với UAV ngày càng xuất hiện vào cả ban ngày và ảnh hưởng trực tiếp tới giao thông, giáo dục và hoạt động của các cơ quan nhà nước. Reuters ban đầu ghi nhận 11 người bị thương ngày 2/9; số chính thức phía Ukraine sau đó tăng lên 13.

Thứ hai, việc hơn 350.000 hộ tại Odesa đồng thời mất điện chứng minh một cuộc đánh vào vài mắt xích quan trọng của hệ thống điện có thể tạo ra hậu quả dân sự trên quy mô rất lớn, dù hàng trăm nghìn hộ sau đó có thể được đấu nối lại tương đối nhanh.

Thứ ba, nguy cơ một chiến dịch mới nhằm vào năng lượng không còn đơn thuần là suy đoán từ Kyiv: ông Putin đã nói công khai rằng Nga đang chuẩn bị các đợt đánh lớn vào hạ tầng năng lượng Ukraine. Về mặt pháp lý, tuy nhiên, tuyên bố đó không cho phép mặc định mọi cơ sở điện đều là mục tiêu bất hợp pháp hay mọi cuộc đánh đều là tội ác chiến tranh; từng trường hợp phải được kiểm tra theo các nguyên tắc phân biệt, mục tiêu quân sự, tương xứng và phòng ngừa.