Mỹ–Iran nối lại tập kích, rủi ro xung đột lan rộng quanh eo biển Hormuz

Sau hơn một tháng các hoạt động quân sự trực tiếp tạm lắng, Mỹ và Iran đã nối lại các đợt tấn công qua lại với cường độ đáng kể. Trọng tâm của đợt leo thang mới nằm tại eo biển Hormuz và các quốc gia Trung Đông đang có lực lượng Mỹ đồn trú.

Diễn biến này làm gia tăng đồng thời ba nhóm rủi ro: xung đột lan sang lãnh thổ nước thứ ba, thương vong dân sự và gián đoạn tuyến vận chuyển dầu quan trọng nhất thế giới.

Mỹ đánh các cơ sở quân sự Iran

Ngày 1/9, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) thông báo đã hoàn thành một đợt tập kích nhằm vào các mục tiêu thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Theo tuyên bố chính thức, danh mục mục tiêu gồm:

  • Các trận địa phòng không;

  • Hệ thống radar;

  • Phương tiện và cơ sở hàng hải;

  • Năng lực rải thủy lôi;

  • Các địa điểm thông tin liên lạc.

CENTCOM cho biết chiến dịch được tiến hành sau những vụ Iran bị cáo buộc tìm cách tấn công tàu thương mại tại eo biển Hormuz và quân nhân Mỹ trong khu vực. Bộ tư lệnh này cũng cho biết hơn 50.000 quân nhân Mỹ đang hoạt động tại Trung Đông. Tuy nhiên, thông cáo không công bố tọa độ từng mục tiêu, loại vũ khí được sử dụng hay đánh giá thiệt hại sau tập kích. Vì vậy, chưa thể kiểm chứng độc lập toàn bộ kết quả mà Mỹ tuyên bố.Reuters dẫn thông tin từ truyền thông Iran cho biết nhiều địa điểm gần eo biển Hormuz bị đánh trúng. Các khu vực được nhắc đến gồm Bandar Abbas, đảo Qeshm và vùng ven biển Sirik. Mỹ xác nhận loại mục tiêu quân sự được nhắm tới, nhưng chưa xác nhận riêng từng địa điểm mà phía Iran công bố. Đợt tấn công ngày 1/9 diễn ra sau khi Mỹ đánh các bệ phóng rocket trên đảo Larak vào ngày 30/8, chấm dứt khoảng một tháng không có hoạt động quân sự trực tiếp đáng kể giữa hai bên.

Iran tấn công các địa điểm có lực lượng Mỹ

Sau đợt tập kích của Mỹ, Iran phóng tên lửa đạn đạo và thiết bị bay không người lái về phía nhiều địa điểm trong khu vực.

Quân đội Jordan thông báo có 13 tên lửa đạn đạo đi vào không phận nước này. Mười tên lửa bị đánh chặn, ba quả còn lại rơi xuống khu vực hẻo lánh. IRGC tuyên bố cuộc tấn công gây thương vong lớn cho lực lượng Mỹ tại Jordan, nhưng hai quan chức Mỹ nói với Reuters rằng đánh giá ban đầu không ghi nhận thương vong.

Iran còn tuyên bố tấn công căn cứ có lực lượng Mỹ tại Erbil, miền bắc Iraq. Tại thời điểm Reuters công bố bản tin, cả Mỹ và Iraq chưa xác nhận tuyên bố này. Bahrain và Kuwait thông báo đã đánh chặn các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái; chưa có báo cáo đáng tin cậy về thương vong tại hai nước.

Những dữ kiện trên cho thấy Iran có khả năng mở rộng phạm vi đáp trả sang các quốc gia đang đặt căn cứ hoặc tiếp nhận lực lượng Mỹ. Tuy nhiên, không nên đồng nhất mọi tên lửa bay vào lãnh thổ một nước với việc mục tiêu thực tế đã bị đánh trúng. Phần lớn số tên lửa và máy bay không người lái được Jordan, Bahrain và Kuwait thông báo đã bị đánh chặn.

Báo cáo thương vong dân sự chưa được kiểm chứng độc lập

Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran thông báo một cuộc tập kích gần Sirik đã đánh trúng địa điểm tổ chức đám cưới, làm ít nhất năm người thiệt mạng và khoảng 50 người bị thương. Hãng IRNA dẫn lời một quan chức tỉnh Hormozgan đưa ra con số cao hơn, với ít nhất 68 người bị thương. Một trẻ em bốn tuổi được cho là nằm trong số người thiệt mạng.

AP dẫn lời người phát ngôn CENTCOM xác nhận quân đội Mỹ đã biết báo cáo này nhưng lưu ý thông tin ban đầu xuất phát từ truyền thông nhà nước Iran. Phía Mỹ tuyên bố không chủ ý nhắm vào dân thường, song chưa công bố kết quả điều tra về nguyên nhân vụ việc. Do số người bị thương giữa các nguồn Iran chưa thống nhất và chưa có tổ chức độc lập tiếp cận hiện trường, cách diễn đạt chính xác hiện nay là: “Theo cơ quan và quan chức Iran, vụ tập kích làm năm người chết và từ 50 đến 68 người bị thương.” Không nên trình bày con số 68 như dữ kiện đã được quốc tế xác nhận.

Eo biển Hormuz trở thành điểm gây sức ép kinh tế

Trước khi xung đột bùng phát, khoảng 20% lượng dầu được giao dịch trên thế giới thường đi qua eo biển Hormuz. Vì vậy, rủi ro tại đây có thể tác động nhanh tới giá dầu, chi phí bảo hiểm hàng hải và giá vận chuyển quốc tế.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết khoảng 17 triệu thùng dầu đã đi qua Hormuz trong ngày 31/8, mức cao nhất kể từ khi chiến sự làm suy giảm lưu lượng. Đây là số liệu do một quan chức Mỹ công bố, chưa phải thống kê độc lập cho thấy hoạt động hàng hải đã trở lại bình thường.

AP cho biết giá dầu Brent đã vượt 95 USD/thùng trong ngày 2/9, cao hơn hơn 30% so với thời điểm xung đột bắt đầu. Việc giá dầu tăng phản ánh phần bù rủi ro địa chính trị và lo ngại nguồn cung, nhưng tự nó không chứng minh dòng dầu qua Hormuz đã bị gián đoạn hoàn toàn.

Đánh giá dưới góc độ pháp luật quốc tế

Điều 2 khoản 4 Hiến chương Liên Hợp Quốc quy định các quốc gia phải kiềm chế việc đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị của quốc gia khác. Hai cơ sở pháp lý chủ yếu có thể cho phép sử dụng vũ lực là quyết định của Hội đồng Bảo an hoặc quyền tự vệ theo Điều 51 khi xảy ra một cuộc tấn công vũ trang. Biện pháp tự vệ phải được thông báo ngay cho Hội đồng Bảo an. CENTCOM mô tả các cuộc tập kích mới là phản ứng trước những hành động nhằm vào tàu thương mại và quân nhân Mỹ. Tuy nhiên, thông cáo ngày 1/9 không dẫn cụ thể Điều 51, không công bố đầy đủ bằng chứng về các vụ tấn công trước đó và cũng không trình bày đánh giá về tính cần thiết, phạm vi hay mức độ của phản ứng quân sự.

Vì vậy, từ hồ sơ công khai hiện có chưa thể kết luận dứt khoát toàn bộ đợt tập kích của Mỹ đáp ứng các điều kiện của quyền tự vệ. Tương tự, việc Iran gọi các cuộc phóng tên lửa là “đáp trả” không tự động tạo ra cơ sở pháp lý. Luật quốc tế không công nhận trả đũa quân sự đơn thuần; Iran cũng phải chứng minh hành động của mình là cần thiết và tương xứng để thực hiện quyền tự vệ.

Khi xung đột vũ trang đã tồn tại, cả hai bên tiếp tục bị ràng buộc bởi luật nhân đạo quốc tế:

  • Chỉ được tấn công chiến binh và mục tiêu quân sự;

  • Phải phân biệt mục tiêu quân sự với dân thường và công trình dân sự;

  • Không được tiến hành cuộc tấn công có tổn thất dân sự dự kiến quá mức so với lợi thế quân sự trực tiếp;

  • Phải áp dụng mọi biện pháp phòng ngừa khả thi để giảm thiểu thương vong dân sự.

Một hệ thống radar, trận địa phòng không hoặc cơ sở thông tin liên lạc có thể là mục tiêu quân sự nếu nó đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự và việc vô hiệu hóa mang lại lợi thế quân sự cụ thể. Việc cơ sở đó được một bên gọi là “quân sự” chưa đủ để tự động chứng minh tính hợp pháp của cuộc tấn công. Đối với vụ đám cưới gần Sirik, thương vong dân sự không tự động chứng minh đã xảy ra tội ác chiến tranh. Một kết luận pháp lý cần xác định mục tiêu dự kiến là gì, thông tin tình báo có đáng tin cậy hay không, mức thiệt hại dân sự có thể dự báo và các biện pháp phòng ngừa đã được thực hiện. Nếu dân thường bị cố ý nhắm tới, hoặc tổn thất dân sự dự kiến rõ ràng quá mức so với lợi thế quân sự, cuộc tấn công có thể vi phạm luật nhân đạo quốc tế.

Diễn biến hiện tại nên được mô tả là một đợt leo thang quân sự đáng kể sau thời gian tạm lắng, chưa đủ cơ sở để khẳng định hai bên đã chuyển sang một giai đoạn chiến tranh toàn diện mới.

Ba chỉ báo cần theo dõi gồm: thương vong thực tế tại các căn cứ có quân Mỹ, mức độ tiếp diễn của các cuộc tập kích trong những ngày tới và lưu lượng tàu chở dầu qua Hormuz. Nếu xuất hiện thương vong lớn hoặc hoạt động vận tải bị gián đoạn kéo dài, nguy cơ xung đột lan rộng và tác động tới thị trường năng lượng sẽ tăng rõ rệt.

 

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Ảnh 1

Tin tức mới nhất