Chiến dịch UAV tầm xa của Ukraine nhằm vào hệ thống lọc dầu Nga đang tạo hiệu ứng vượt xa biên giới hai nước. Các cuộc tập kích đã làm giảm công suất chế biến, góp phần gây thiếu nhiên liệu trong nước Nga và khiến Moscow phải kéo dài hạn chế xuất khẩu diesel. Trong lúc nguồn nhiên liệu tinh chế từ Trung Đông cũng bị gián đoạn nghiêm trọng, sự thiếu hụt từ Nga làm thị trường diesel toàn cầu càng căng, đẩy giá tại Mỹ lên mức kỷ lục và khiến Tổng thống Donald Trump công khai yêu cầu Tổng thống Volodymyr Zelenskiy ngừng đánh các cơ sở liên quan diesel. Tuy nhiên, cả về kinh tế lẫn pháp lý, không thể giản lược câu chuyện thành “Ukraine gây khủng hoảng diesel”: nguồn cung hiện bị siết đồng thời bởi chiến tranh Trung Đông, hạn chế công suất lọc dầu, tồn kho thấp, chính sách hạn chế xuất khẩu và các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng.
Ngày 13/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói với báo giới tại Ireland rằng Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskiy cần ngừng tấn công các cơ sở liên quan tới diesel ở Nga.
Theo Reuters, ông Trump nói các cuộc tấn công đang gây thiếu diesel và “làm tổn hại thế giới”, đồng thời cho rằng Ukraine còn nhiều mục tiêu khác có thể tấn công. Ông cho biết phía Mỹ đã trao đổi vấn đề này với ông Zelenskiy.
Trong nhiều tháng, Ukraine coi các cuộc tập kích sâu vào hệ thống dầu khí Nga là một công cụ làm giảm nguồn thu, khả năng hậu cần và năng lực duy trì chiến tranh của Moscow. Tổng thống Zelenskiy tháng 8 xác nhận Ukraine sẽ tiếp tục các cuộc “deep strikes” và trực tiếp nhắc tới việc lực lượng Ukraine đã đánh trúng một cơ sở lọc dầu ở Tobolsk, cách xa biên giới hơn 2.500 km.
Nhưng khi ảnh hưởng của những cuộc tấn công bắt đầu xuất hiện trong giá nhiên liệu ở Mỹ và các thị trường khác, lợi ích quân sự của Kyiv bắt đầu va chạm trực tiếp với lợi ích kinh tế của một đồng minh quan trọng.
Reuters cho biết làn sóng UAV tầm xa trong những tháng gần đây đã làm giảm sản lượng nhiên liệu của Nga và góp phần gây thiếu xăng tại nhiều khu vực. Một số nhà máy lọc dầu phải đóng cửa hoặc giảm vận hành sau các vụ tấn công.
Một trường hợp đáng chú ý là nhà máy lọc dầu Orsk. Reuters đưa tin cuộc tấn công UAV tháng 8 khiến nhà máy phải ngừng hoàn toàn và việc sửa chữa có thể mất tới sáu tháng; chính quyền địa phương sau đó ghi nhận khó khăn cung ứng nhiên liệu.
Đến tháng 8, một số hệ thống trạm xăng tại Moscow và nhiều địa phương Nga đã phải giới hạn lượng xăng bán cho mỗi xe. Reuters ghi nhận Rosneft, Gazprom Neft và một số nhà phân phối khác áp dụng các hạn mức khác nhau trong bối cảnh công suất lọc dầu bị gián đoạn và nhu cầu mùa vụ tăng.
Vì vậy, có cơ sở để nói các cuộc tập kích đã tạo tác động kinh tế nội địa thực tế, chứ không chỉ gây thiệt hại vật chất tại từng nhà máy riêng lẻ. Một chỉ báo quan trọng hơn thiệt hại tại từng nhà máy là phản ứng chính sách của Moscow.
Ngày 29/8, Chính phủ Nga kéo dài lệnh cấm xuất khẩu diesel tới 30/9/2026. Biện pháp cũng bao gồm nhiên liệu hàng hải và gas oil do các nhà sản xuất Nga xuất khẩu. Chính phủ Nga nói mục tiêu là ổn định thị trường nhiên liệu trong nước. Reuters dẫn các nguồn ngành cho biết tình trạng thiếu nhiên liệu vẫn kéo dài khi một số nhà máy chưa thể hoạt động trở lại sau các đợt UAV.
Nga còn duy trì các hạn chế rộng hơn: xuất khẩu diesel bởi các đơn vị không phải nhà sản xuất và xuất khẩu xăng động cơ bị cấm tới ngày 31/1/2027, trong khi hạn chế với nhiên liệu phản lực kéo dài tới cuối tháng 11/2026. Điểm đáng chú ý là Nga thông thường là nhà xuất khẩu diesel lớn thứ hai thế giới, sau Mỹ. Vì vậy, khi Moscow ưu tiên nhiên liệu cho thị trường nội địa thay vì xuất khẩu, tác động không dừng ở Nga. Lượng sản phẩm vốn được bán ra thị trường quốc tế lập tức giảm. Đây là điểm kinh tế quan trọng nhất để hiểu vì sao các nhà máy lọc dầu Nga có ảnh hưởng toàn cầu.
Thế giới có thể vẫn có dầu thô, nhưng dầu thô không thể đổ trực tiếp vào xe tải, tàu hỏa hoặc máy nông nghiệp. Nó phải được đưa qua nhà máy lọc dầu để sản xuất: diesel; xăng; nhiên liệu phản lực; nhiên liệu hàng hải; và các sản phẩm tinh chế khác. Trong báo cáo tháng 9, IEA cho biết công suất lọc dầu toàn cầu tháng 8 đạt khoảng 81,4 triệu thùng/ngày, nhưng vẫn thấp hơn cùng kỳ năm trước tới 4,2 triệu thùng/ngày. Những tổn thất tập trung ở Trung Đông, Nga và một số nền kinh tế châu Á nhập khẩu dầu.
Đây là lý do thị trường có thể xảy ra một tình trạng tưởng như nghịch lý: dầu thô vẫn tồn tại nhưng diesel rất thiếu. Khi công suất lọc dầu bị phá hủy hoặc ngừng hoạt động, vấn đề không thể được giải quyết đơn giản bằng việc bơm thêm dầu thô. Số liệu IEA cho thấy quy mô vấn đề lớn tới mức nào. Trong tháng 8, xuất khẩu ròng diesel/gasoil của Nga và các nước vùng Vịnh cộng lại thấp hơn tháng 2 khoảng 1,6 triệu thùng/ngày. Trước khi các cuộc khủng hoảng hiện tại leo thang, hai nguồn này từng chiếm gần 45% thương mại diesel/gasoil bằng đường biển toàn cầu. Đây là một con số có ý nghĩa hơn việc chỉ nói “một số nhà máy Nga bị UAV đánh”. Nếu gần một nửa nguồn cung đường biển phụ thuộc vào hai khu vực và cả hai đồng thời gặp gián đoạn, thị trường không có nhiều công suất dự phòng để thay thế nhanh.
Các nhà máy lọc dầu ở Mỹ và những nơi khác đang cố tăng vận hành vì biên lợi nhuận rất cao, nhưng lãnh đạo Vitol và Phillips 66 nói với Reuters rằng phần lớn hệ thống đã chạy gần giới hạn và vẫn không đủ để bù lượng sản phẩm thiếu hụt.
Trung Đông hiện chịu một cú sốc lớn hơn ở nhiều tuyến vận tải và cơ sở năng lượng. IEA cho biết xuất khẩu sản phẩm dầu và LPG của các nước vùng Vịnh trong tháng 8 thấp hơn gần 60%, tương đương khoảng 3,7 triệu thùng/ngày so với tháng 2. Riêng xuất khẩu diesel/gasoil ròng của vùng Vịnh chỉ còn khoảng 390.000 thùng/ngày, hơn một phần tư mức trước chiến tranh.
Ngày 10/9, giá diesel trung bình toàn nước Mỹ vượt 6 USD/gallon lần đầu tiên, theo GasBuddy. Reuters cho biết giá đã tăng gần 60% kể từ cuối tháng 2. Tồn kho diesel Mỹ ở mức khoảng 106,3 triệu thùng, thấp hơn 13% so với trung bình 5 năm.
Trong khi đó, chênh lệch giá diesel so với dầu thô – thường được gọi là diesel crack spread, một chỉ báo lợi nhuận lọc dầu và mức độ khan hiếm sản phẩm – đã lên mức kỷ lục khoảng 112,17 USD/thùng. Nhưng Reuters xác định ít nhất ba nhóm nguyên nhân chính đang cùng tác động: chiến tranh Mỹ–Israel với Iran và gián đoạn Trung Đông; các cuộc tấn công Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga và lệnh hạn chế xuất khẩu của Moscow; các hạn chế xuất khẩu nhiên liệu của Trung Quốc. Do đó, việc ông Trump tập trung vào các cuộc tập kích của Ukraine là một lựa chọn chính sách, nhưng về mặt phân tích thị trường, không thể coi Ukraine là nguyên nhân duy nhất hoặc thậm chí tách riêng được toàn bộ phần tác động của Ukraine khỏi các cú sốc khác.
Giá diesel tăng đặc biệt nhạy cảm đối với kinh tế vì nó không chỉ là nhiên liệu cho xe cá nhân. Diesel được sử dụng bởi: xe tải; tàu hỏa; tàu biển; máy xây dựng; máy khai khoáng; và thiết bị nông nghiệp. Điều đó tạo ra một chuỗi truyền dẫn: diesel tăng giá → vận tải tăng → logistics tăng → giá hàng hóa tăng → chi phí nông nghiệp và công nghiệp tăng → áp lực lạm phát rộng hơn. Đây là lý do một vụ UAV ở một nhà máy lọc dầu cách Mỹ hoặc châu Á hàng nghìn kilomet cuối cùng vẫn có thể ảnh hưởng giá vận chuyển hàng hóa tại những nền kinh tế hoàn toàn không tham chiến.
IEA thậm chí cho biết giá diesel/gasoil tại Mỹ đã có thời điểm vượt tương đương 200 USD/thùng đầu tháng 9, gần gấp đôi mức trước chiến tranh, trong khi biên lọc dầu ở Đại Tây Dương lên mức kỷ lục.
Reuters dẫn dự thảo dự báo của Chính phủ Nga cho biết Moscow đã hạ dự báo sản lượng dầu năm 2026 xuống mức thấp nhất 17 năm, đồng thời giảm triển vọng xuất khẩu nhiên liệu trong năm 2026 và 2027 vì chiến tranh. IEA cũng hạ dự báo sản lượng dầu thô Nga:
2026: giảm thêm 125.000 thùng/ngày, xuống khoảng 8,7 triệu thùng/ngày;
2027: giảm thêm 235.000 thùng/ngày, xuống khoảng 8,6 triệu thùng/ngày.
Theo IEA, sản lượng dầu Nga tháng 8 giảm xuống khoảng 8,36 triệu thùng/ngày, thấp hơn tháng 7 khoảng 200.000 thùng và thấp hơn đỉnh tháng 1 tới khoảng 940.000 thùng/ngày. Nhà máy lọc dầu bị phá hỏng trước hết làm giảm khả năng chế biến dầu thành nhiên liệu; nó không nhất thiết làm giảm ngay lượng dầu thô được khai thác dưới lòng đất. Nếu Nga không còn đủ khả năng lọc hoặc xuất dầu thô thay thế, sản lượng khai thác mới có thể phải giảm tiếp. Vì vậy, sự suy giảm dầu thô và sự suy giảm nhiên liệu tinh chế có liên hệ nhưng không phải cùng một chỉ tiêu.
Về chiến lược kinh tế, nhà máy lọc dầu là một mục tiêu nhạy cảm hơn một số cơ sở khai thác. Một mỏ dầu bị ảnh hưởng có thể làm mất dầu thô. Nhưng một nhà máy lọc dầu bị ngừng có thể đồng thời làm thiếu: xăng cho phương tiện; diesel cho vận tải; nhiên liệu phản lực; và các sản phẩm cần cho nền kinh tế. Ukraine cũng cho rằng những cơ sở này hỗ trợ trực tiếp cho khả năng chiến tranh của Nga.
Reuters ghi nhận Kyiv coi các nhà máy lọc dầu là mục tiêu quân sự hợp pháp, trong bối cảnh Nga vẫn liên tục tấn công cơ sở năng lượng của Ukraine. Tổng thống Zelenskiy mô tả chiến dịch đánh sâu vào hạ tầng Nga như một phần trong nỗ lực làm tăng chi phí chiến tranh cho Moscow. Nhưng tuyên bố của một bên tham chiến rằng mục tiêu là hợp pháp không tự quyết định kết luận pháp lý.
Theo quy tắc tập quán của luật nhân đạo quốc tế do ICRC hệ thống hóa, một vật thể chỉ trở thành mục tiêu quân sự khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện: do bản chất, vị trí, mục đích hoặc cách sử dụng, nó đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự; và việc phá hủy, chiếm giữ hoặc vô hiệu hóa nó trong hoàn cảnh cụ thể mang lại một lợi thế quân sự xác định.
ICRC hiện nhấn mạnh rằng cơ sở hạ tầng năng lượng – gồm điện, nhiên liệu và khí đốt – về nguyên tắc là đối tượng dân sự. Chúng chỉ có thể trở thành mục tiêu quân sự khi đáp ứng bài kiểm tra nói trên. Không được mặc nhiên coi toàn bộ mạng lưới năng lượng của một quốc gia là mục tiêu quân sự.
Các cơ sở kinh tế hoặc “dual-use” – dùng đồng thời cho dân sự và quân sự – có thể trở thành mục tiêu hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ định nghĩa mục tiêu quân sự.
Cơ sở dữ liệu ICRC ghi nhận một số hướng dẫn quân sự quốc gia thậm chí liệt kê cơ sở sản xuất dầu tinh chế là loại công trình có thể mang giá trị quân sự, nhưng vẫn nhấn mạnh phải áp dụng từng trường hợp theo bài kiểm tra hai điều kiện về đóng góp quân sự và lợi thế quân sự xác định.
Ví dụ, nếu một nhà máy cụ thể đang cung cấp khối lượng đáng kể nhiên liệu trực tiếp cho không quân, xe quân sự hoặc hậu cần tác chiến Nga, yếu tố “đóng góp hiệu quả cho hoạt động quân sự” có thể được lập luận.Nhưng việc nhà máy đơn thuần tạo thu ngân sách cho Nga hoặc hỗ trợ nền kinh tế nói chung là một vấn đề pháp lý khó hơn nhiều.
Theo ICRC, luật nhân đạo quốc tế không cho phép tấn công cơ sở năng lượng nếu mục đích duy nhất chỉ là: làm suy giảm năng lực kinh tế của đối phương; ép đối phương phải đàm phán; tác động ý chí của dân chúng; hoặc gây áp lực lên lãnh đạo chính trị. Điều này rất quan trọng trong trường hợp các đợt đánh lọc dầu Nga. Một chiến lược nói chung nhằm “làm Nga mất doanh thu dầu” hoặc “làm người dân Nga thiếu xăng để gây áp lực chính trị” không tự nó đáp ứng tiêu chuẩn mục tiêu quân sự. Vì vậy, tác động kinh tế toàn cầu mạnh hơn không làm cuộc tấn công tự động bất hợp pháp, nhưng cũng không thể được dùng làm lý do quân sự thay thế cho bài kiểm tra mục tiêu hợp pháp.
Nếu một nhà máy thực sự trở thành mục tiêu quân sự, đó mới chỉ là bước đầu. Bên tấn công vẫn phải đánh giá thiệt hại phụ dự kiến với dân thường và tài sản dân sự. Quy tắc 14 của luật nhân đạo quốc tế cấm cuộc tấn công nếu thiệt hại dân sự dự kiến quá mức so với lợi thế quân sự cụ thể và trực tiếp dự kiến đạt được. Bên tấn công đồng thời phải thực hiện mọi biện pháp phòng ngừa khả thi để: xác minh mục tiêu; lựa chọn phương tiện và phương pháp tấn công giảm thiệt hại; và đánh giá hậu quả đối với dân thường. Đối với nhà máy lọc dầu, vấn đề có thể bao gồm: cháy lớn; ô nhiễm; thiệt hại cho khu dân cư; và gián đoạn nhiên liệu cho các dịch vụ dân sự thiết yếu. Những hậu quả này phải được đưa vào đánh giá tác chiến thích hợp. Phát biểu ngày 13/9 của ông Trump tập trung vào hậu quả kinh tế: thiếu diesel đang gây hại cho thị trường thế giới. Reuters không dẫn ông Trump kết luận rằng toàn bộ các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga là bất hợp pháp theo luật chiến tranh.
Một mục tiêu có thể hợp pháp nhưng đồng minh vẫn yêu cầu Ukraine không đánh vì ảnh hưởng tới giá năng lượng. Ngược lại, một mục tiêu gây ít tác động kinh tế toàn cầu cũng không vì thế mà tự động hợp pháp.
Phát biểu của Tổng thống Mỹ trước hết cho thấy chi phí bên ngoài của chiến dịch đã đủ lớn để tác động tới chính sách của Washington. Có thể nhìn chuỗi tác động theo bốn bước: UAV đánh nhà máy lọc dầu Nga → công suất chế biến giảm → Nga ưu tiên thị trường nội địa và hạn chế xuất khẩu → thị trường quốc tế mất thêm diesel. Nhưng chuỗi này đang xảy ra đúng lúc: nguồn sản phẩm dầu vùng Vịnh sụt mạnh → tồn kho toàn cầu thấp → công suất lọc dầu ngoài Nga gần giới hạn → mùa đông đang đến. Vì vậy, tác động biên của từng cuộc tấn công hiện lớn hơn nhiều so với khi thị trường có dư thừa. IEA cho biết tồn kho dầu quan sát được toàn cầu đã giảm thêm 95 triệu thùng riêng trong tháng 8, đưa tổng mức rút kho kể từ tháng 2 lên khoảng 507 triệu thùng. Thị trường vì vậy có vùng đệm nhỏ hơn để hấp thụ một cú sốc mới.
































































































