Trong khuôn khổ các phiên thảo luận chuyên đề về quản lý mặt hàng có điều kiện mới đây, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi đã đưa ra đề xuất can thiệp trực tiếp vào cấu trúc phân phối thuốc lá thông qua hai biện pháp cốt lõi: cắt giảm mật độ điểm bán lẻ và áp dụng cơ chế định danh độ tuổi người mua nghiêm ngặt hơn. Cần khẳng định rõ về mặt pháp lý, đây là các định hướng chính sách đang trong giai đoạn lấy ý kiến lập pháp, chưa được luật hóa và chưa có hiệu lực thi hành. Tuy nhiên, đề xuất này phác họa rõ nét xu hướng thắt chặt khung quy chuẩn quản lý thương mại đối với nhóm sản phẩm tác động đến sức khỏe cộng đồng.
Sự hiện diện của thuốc lá tại hầu hết các tạp hóa, cửa hàng tiện lợi và xe đẩy vỉa hè hiện nay phản ánh một cấu trúc phân phối phân mảnh và thiếu kiểm soát. Rủi ro từ mật độ điểm bán: Việc tiếp cận mặt hàng này quá dễ dàng làm triệt tiêu hiệu quả của các chiến dịch truyền thông y tế. Mật độ điểm bán dày đặc không chỉ kích thích hành vi tiêu dùng bốc đồng ở người trưởng thành mà còn bình thường hóa sự hiện diện của thuốc lá trong không gian sinh hoạt chung. Đề xuất giảm mật độ điểm bán (quy định khoảng cách tối thiểu giữa các cơ sở hoặc giới hạn số lượng giấy phép trên quy mô dân số) là một công cụ quy hoạch không gian thương mại nhằm tăng chi phí tiếp cận (thời gian, khoảng cách) đối với người mua.
Khoảng trống trong kiểm soát độ tuổi: Mặc dù Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2012 đã nghiêm cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi, việc thực thi tại các điểm bán lẻ quy mô nhỏ gần như bị bỏ ngỏ. Lỗ hổng này xuất phát từ việc thiếu một cơ chế chế tài đủ sức răn đe và sự vắng bóng của các quy trình nhận diện bắt buộc (như yêu cầu xuất trình căn cước công dân) trong giao dịch dân sự thông thường.
Việc chuyển hóa ý tưởng cắt giảm điểm bán và kiểm soát tuổi người mua thành một đạo luật có tính khả thi đòi hỏi cơ quan quản lý phải giải quyết hàng loạt rào cản kỹ thuật và pháp lý.
Xung đột lợi ích và quản lý sinh kế: Tại Việt Nam, thuốc lá cấu thành một phần doanh thu đáng kể của hàng trăm ngàn hộ kinh doanh cá thể. Việc rút giấy phép hoặc không gia hạn quyền bán lẻ thuốc lá sẽ vấp phải sự phản kháng lớn từ nhóm yếu thế này. Bất kỳ lộ trình giảm điểm bán nào cũng phải đi kèm với khoảng thời gian chuyển tiếp để cơ sở bán lẻ tái cơ cấu danh mục hàng hóa.
Năng lực giám sát vi mô: Để kiểm soát độ tuổi, hệ thống bán lẻ phải được chuẩn hóa. Việc yêu cầu một cửa hàng tạp hóa nhỏ phải xác thực ID của người mua đòi hỏi sự thay đổi căn bản về hành vi thương mại. Nếu không có bộ máy thanh tra thương mại đủ lớn và cơ chế phạt nguội hiệu quả, quy định này sẽ rơi vào tình trạng “luật nằm trên giấy”. Hơn nữa, việc siết chặt kênh bán lẻ hợp pháp nếu không đi kèm với kiểm soát biên giới sẽ tạo hiệu ứng ngược: đẩy người tiêu dùng sang thị trường chợ đen, làm bùng nổ nạn buôn lậu thuốc lá.
Đề xuất của Ủy ban Kinh tế và Tài chính đóng vai trò như một phép thử chính sách (policy balloon) nhằm thăm dò phản ứng của thị trường trước khi bước vào chu kỳ sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Trong dài hạn, để hiện thực hóa mục tiêu này, cơ quan quản lý nhà nước buộc phải chuyển đổi mô hình cấp phép: từ việc cấp phép đại trà sang mô hình cấp phép theo hạn ngạch (quota) dựa trên quy hoạch đô thị. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ trong thanh toán và số hóa quản lý hộ kinh doanh sẽ là điều kiện kỹ thuật tiên quyết để cơ quan thuế và quản lý thị trường có thể đối soát, truy vết và xử lý triệt để các hành vi bán thuốc lá sai đối tượng.
